Blog > Komentarze do wpisu
Drakaina w Vence

Nigdy nie przypuszczałam, że pisać będę o Gombrowiczu. Nie żebym jakąś szczególną antypatią wobec autora Ferdydurke pałała. Nie. Gombrowicza cenię, doceniam, zazwyczaj lubię w teatrze, czasem (rzadziej) również do czytania. Co więcej - uważam go za doskonałego diagnostę Polski, Polaków i polskości. Mamy też podobne doświadczenia w kwestii bezradności w ratowaniu żuczków (choć u mnie bywają to czasem np. winniczki na szosie zamiast owadów na plaży). Wychodzi na to, że może jednak znalazłabym jakieś powody, żeby o Gombrowiczu pisać.

A zatem zacznijmy inaczej, żeby było prawdziwiej. Nigdy nie przypuszczałam, że w podróżach moich świadomie i celowo udam się dokądkolwiek śladami Gombrowicza. Zrobił mi to jednak zbieg okoliczności.

Od jakiegoś czasu preferując spokojne noclegi w kwaterach prywatnych i pragnąc odwiedzić Niceę z powodów całkiem niegombrowiczowskich, osiadłam mianowicie wraz z N. na dni dwa w malutkiej mieścinie Bar-sur-Loup, do której wracałyśmy dnia jednego przez Vence, gdzie z kolei zaniósł nas odbywający się tam targ staroci (francuskie targi staroci to temat na osobną notkę).

Vence, powiedziałyśmy dwugłosem w samochodzie, wracając już do Bar-sur-Loup, ponieważ zaczęło nam chodzić po głowach, że z czymś nam się ta nazwa kojarzy. Szybko się skojarzyła właściwie, a następnie już na kwaterze wyguglałyśmy to i owo. W tym jeden artykuł, przez który afera cała, o czym za moment. Na razie okazało się, że N. zostawiła w knajpie w Vence, gdzie zjadłyśmy kolację, torbę. Mimo sympatii do torby zapewne nie wracałybyśmy się po nią, gdyby nie to, że oprócz kilku wiktuałów pozostał w niej aparat fotograficzny N. ze wszystkimi jej zdjęciami z wyprawy. Telefon upewnił nas, że panowie z knajpy zabezpieczyli już nasze dobra i możemy je odebrać dnia następnego, a zatem decyzja zapadła: skoro los niesie nas z powrotem do Vence, to zmierzymy się z wyzwaniem, jakie postawił nam wzmiankowany artykuł. Przejdźmy więc do meritum czyli do rozprawy z rzeczonym.

Szacowne czasopismo Teatr zamieściło dziesięć lat temu felieton niejakiego Wojciecha Tomczyka (autora, wedle wikipedii.pl, kiedyś obiecującego, ale o dokonaniach jednak dość miernych, jeśli spojrzeć na ich listę w tejże wikipedii) o poszukiwaniach grobu Gombrowicza w Vence. Wedle relacji Tomczyka jest to przedsięwzięcie heroiczne i z góry skazane na klęskę, toteż poczułyśmy się wyzwane, jako że w znajdowaniu różnych rzeczy, w tym konkretnych grobów na zabytkowych cmentarzach, mamy pewne doświadczenie.

Naszą wyprawę mogłabym właściwie zamknąć w takim oto zdaniu: jedynym problemem okazały się wprowadzone ewidentnie niedawno zmiany organizacji ruchu w miasteczku, które sprawiły, że gps przeliczał kilka razy drogę na cmentarz i kluczyłyśmy nieco. Niemniej jak już zaparkowałyśmy... Dla dramatyzmu oddajmy głos Tomczykowi, bo na komentarz zasługuje w zasadzie całość tego kuriozalnego tekstu (którego fragmenty przeklejam wraz z błędami). Ponieważ zaś jakichś skrótów muszę dokonać, czytelnik szanowny całość znajdzie tutaj. Dla porządku zauważmy tylko, że felieton zaczyna się od żalu do Gombrowicza o to, że umarł i to przed dostaniem Nobla, i przejdźmy o akapit dalej, do listy innych okołośmiertelnych przewin Witolda G.

Po pierwsze zmarł był daleko. Z Warszawy do Vence jest ponad tysiąc osiemset kilometrów. Jedzie się głównie płatnymi autostradami. Tylko tam, gdzie – jak w Polsce –autostrady nie istnieją, opłaty się nie pobiera.

Nieprawda. Mniej więcej połowa najkrótszej drogi z Warszawy (skąd, zakładam, odbywały się peregrynacje opisane w tekście) do Vence wiedzie przez Niemcy, gdzie autostrady zarówno w 2006 były jak i 2016 pozostały bezpłatne i na dodatek bez ograniczenia prędkości. Na niewielkim kawałku Szwajcarii można bez trudu ominąć płatne autostrady, we Włoszech lepiej zapłacić, żeby oszczędzić czas, a kawałek autostrady francuskiej między Niceą a granicą włoską jest akurat bezpłatny.

Po drugie miasteczko Vence jest tak piękne, że nie sposób zrozumieć, jak to się stało, że taki skądinąd inteligentny pisarz zechciał akurat tam umrzeć. W Vence chce się żyć i na to nie ma siły.

Vence jest ładne. Podobnie jak np. Bar-sur-Loup oraz inne miasteczka położone między nimi. Nie jest jakoś nadzwyczajnie piękne, widziałam w swoim życiu sporo ładniejszych zarówno architektonicznie, jak i pod względem położenia. Gombrowicz skądinąd mieszkał w najpiękniejszej willi w Vence (Villa Alexandrine, perła architektoniczna belle epoque), znajdującej się przy jednym z głównych placów miasta, ale Wojciech Tomczyk pomija to milczeniem. Może dlatego, że 1) nie pasuje to do obrazu nieszczęsnego emigranta; 2) Gombrowicz zmarł w mniej spektakularnym miejscu, dokąd przeniósł się z powodu windy (nie jestem taka mądra, doczytałam). Dam sobie jednak spokój z tym fragmentem, ponieważ pewien poziom pretensjonalności pozbawia mnie zdolności komentowania. Robię też ciach następnego kawałka, gdzie jest m.in. o Polakach nieprzejednanych, ale struktura zdania nie pozwala ustalić, o kogo właściwie chodzi: bohatera czy autora tekstu.

I kiedy już dotrzemy do Vence, zobaczymy dom Gombrowicza, pozostałe zabytki, jedną, drugą knajpkę, to każdemu Polakowi strzeli do głowy, by odwiedzić także cmentarz. A na cmentarzu grób pisarza.

Przyznam uczciwie: gdyby nie tekst Wojciecha Tomczyka, nie strzeliłoby mi to do głowy, mimo że w wakacyjnych notatkach miałam na tym cmentarzu jeden nagrobek marginalnie interesujący mnie z powodów akademickich. Ale oto dochodzimy wreszcie do głównego wątku.

Grobu Witolda Gombrowicza w Vence należy unikać jak ognia. (..) grobu Witolda Gombrowicza w przecudnej urody miasteczku Vence poszukiwać nie należy (...) ze względu na jego niefortunne położenie. Nie owijając w bawełnę – jest to grób położony wyjątkowo złośliwie. Poszukiwanie grobu Gombrowicza na cmentarzu w Vance to gehenna (...). Samemu można kopnąć w kalendarz ze zmęczenia i z nerwów (...).

Melduję posłusznie, że żyję i mam się dobrze.

Zacząć należy od stwierdzenia, że cmentarz w Vence jest niewielki, kameralny. I nieco zdradliwy. Przez lata gmina powiększała go o kolejne sekcje.

Czytając w przecudnej urody Bar-sur-Loup po raz pierwszy tekst Tomczyka popatrzyłyśmy po sobie ze zdumieniem i politowaniem. Nie sądziłyśmy, że dalej czeka nas lektura autentycznego eksploracyjnego thrillera.

Człowiek myśli, że już zaliczył całą nekropolię, aż tu nagle znajduje bramę do kolejnej kwatery. Warto dodać, że Vence leży w górach i w związku z tym cmentarz ma budowę tarasową, co dodatkowo utrudnia właściwe oszacowanie jego rozmiarów. 

Z doświadczenia powiem, że akurat kameralne tarasowe cmentarze świetnie nadają się nie tylko do szacowania ich rozmiarów, ale także oceny, gdzie mogą znajdować się groby z jakiego okresu. Horrorem są cmentarze płaskie, a także ogromne (polecam autorowi poszukanie czegoś, co nie jest dokładnie oznakowane, na Père Lachaise; nieskromnie przyznam, że umyka mi tam wciąż tylko jeden zajmujący mnie akademicko grobowiec). Dodam też, że wbrew ewentualnym pozorom doświadczenie znalezienia czegokolwiek na jednym cmentarzu nie gwarantuje znalezienia czegoś innego na innym - to tak nie działa. Ono daje jedynie poczucie, że nie ma rzeczy niemożliwych (a raczej zdarzają się bardzo rzadko).

Wszystkie te trudności sprawiają, że na tym cmentarzu zdecydowanie łatwiej jest się zgubić, niż znaleźć cokolwiek.

Ehem. Dwa cytaty wyżej było zdanie prawdziwe (bodaj, czy nie najbardziej prawdziwe w całym tekście): cmentarz w Vence jest kameralny. Na dodatek góruje nad nim spory pomnik poległych w wojnach, widoczny jako punkt orientacyjny z każdej chyba kwatery. Żeby się tam zgubić, trzeba mieć albo duży talent, albo dużo promili we krwi, albo też sporo samozaparcia w gubieniu się (ale wtedy będzie to zgubienie udawane: budowa tarasowa ułatwia orientację, jako że wchodzi się na górze).

Pragnę tu dodać, że nie opieram się wyłącznie na własnym doświadczeniu.  (...) w tym roku odbyły się co najmniej trzy ekspedycje do grobu Gombrowicza. Pierwszą, ekspedycją wiosenną kierowała znamienita redaktor Telewizji Polskiej Zuzanna Łapicka. (...) Ta ekspedycja zakończyła się całkowitym fiaskiem. Stało się tak, być może dlatego, że Zuzanna jako osoba światowa i wszechstronnie wykształcona dysponuje więcej niż biegłą znajomością języka francuskiego. Dlatego w miejscowej informacji turystycznej otrzymała zbyt dokładne wskazówki. Mało tego, narysowano jej plan. Wszyscy wiemy z własnego doświadczenia, że przy pomocy planu czy mapy nigdzie się nie trafi.

Z całym szacunkiem dla pani Zuzanny i jej ekipy, odkąd w wieku lat około ośmiu (było to w epoce przed nawigacją gps) nauczyłam się posługiwać mapą i pilotowałam kierującego samochodem tatę po całej Europie, nie łapię się na takie bonmoty jak ostatnie zdanie. Nadal zresztą korzystam z mapy, kiedy gps wymyśli coś głupiego. W kontekście cmentarza w Vence natomiast nie jestem w stanie zrozumieć, jak mając wskazówki i plan można było nie trafić.

Dalej jest o kolejnej wyprawie, latem roku tego samego, jak rozumiem (narracja jest dość pokrętna i zawiera długą dygresję na temat kompetencji harcersko-grzybiarskich kolejnego kierującego nią dziennikarza telewizyjnego, tym razem Macieja Orłosia).

Jako wnuk znakomitego grzybiarza i mikologa Maciek ma po prostu zakodowany w genach instynkt poszukiwania. Jego wyprawa zakończyła się sukcesem. Ale nie przyszło im to łatwo. Mimo przyjęcia wzorowej taktyki (wieloosobowa ekspedycja przeszukała cmentarz dwukrotnie tyralierą) grób Gombrowicza znaleźli na samym końcu. Jako po prostu ostatni.

W literaturoznawstwie istnieje taki termin: zawieszenie niewiary. W dużym skrócie chodzi o to, że dla akceptacji fikcji literackiej i świata przedstawionego konieczna jest niekiedy rezygnacja z racjonalnego myślenia i odniesień do świata rzeczywistego. Niestety podczas lektury powyższego fragmentu ta zdolność mi się zawiesza. Trzeba naprawdę ogromnych starań, żeby do grobu Gombrowicza dotrzeć na samym końcu, ponieważ położony jest w środku cmentarza. Pod murem, to prawda. Ale w środku. Ekipa musiała więc chyba wyznaczyć jakieś specjalne itinerarium, które pominęło ten konkretny kawałek, zostawiając go sobie na sam koniec.

Ale co tam, ważne, że znaleźli. Jeśli zatem myślisz, drogi czytelniku, że oto dobrnęliśmy do finału gombrowiczowskiej odysei Wojciecha Tomczyka, to się mylisz. Mimo że Orłoś znalazł, to albo nie opisał i nie zaznaczył, ale znalezisko zachował dla siebie, albo też WT postanowił - zgodnie z najlepszymi wzorcami nauk ścisłych - powtórzyć eksperyment od początku (pytanie tylko: po co? tu nie mamy do czynienia z naukami ścisłymi). Zamiast bowiem zapytać "Maćka" (o którym tak właśnie pisze, co wskazuje na stopień zażyłości wystarczający chyba, by otrzymać informacje o grobie Gombrowicza i jak go znaleźć?), Tomczyk przedsięwziął rodzinną wyprawę numer trzy. Po co jako wyprawę poszukiwawczą czegoś, co zostało znalezione? Nie wiem.

Po tym sukcesie wysłano kolejną wyprawę  (...). Na jej czele stanąłem niestety ja. Również przyjęliśmy wzorową taktykę. Mianowicie, rozdzieliliśmy się na samym początku i każdy z uczestników wyprawy przeszukiwał kolejne kwatery na własną rękę. (...) Wreszcie, po godzinnej lekturze strzelistych epitafiów, po przejrzeniu fotografii z grubsza wszystkich nieżywych mieszkańców Vence, moja żona słabnącym od upału głosem przejmująco jęknęła raczej niż krzyknęła - JEST!

Taktyka zaiste dobra, z N. też ją często stosujemy, choć częściej idziemy razem, rozdzielając raczej między siebie strony ścieżki. Akurat w Vence rozdzieliłyśmy się, a zatem zasadniczo stosowałyśmy taktykę identyczną z opisaną. Dla porządku: epitafiów strzelistych nie znalazłyśmy dużo, fotografii też nie było nie w nadmiarach. Ale może to dlatego, że odnalezienie grobu Gombrowicza zajęło nam dziesięć minut. Konkretnie po niecałym kwadransie byłyśmy już z powrotem w samochodzie, zaparkowanym na pobliskim placyku.

A teraz najciekawsze. Może jednak wśród gombrowiczolubnych poszukiwaczy grobu panuje niepisana zmowa, że informacji ułatwiających jego odnalezienie nie ujawnia się postronnym, choćby byli nie wiem jak zakumplowani. W kolejnym akapicie czytamy bowiem, co następuje:

Grób Gombrowicza, znajduje się, dodam dla porządku, złośliwie tuż przy wejściu na cmentarz. Tylko trzeba wiedzieć, przy którym. 

Otóż nie. Gdyby ktokolwiek z was, szanowni czytelnicy, odczuwał arcypolską potrzebę szukania grobu Gombrowicza, to jako osoba wobec zagadnienia obojętna, która jedynie podjęła wyzwanie, a zatem niemająca żadnego interesu w upowszechnianiu mitu o nieodnajdywalności, informuję, że żadnego wejścia/wyjścia koło grobu Gombrowicza nie ma; co więcej - dokładne oględziny okolicy nie wskazują, żeby kiedykolwiek było. Grób, jak już wcześniej zaznaczyłam, jest w środku cmentarza. Konkretnie na trzecim tarasie od góry, po lewej (patrząc od znajdującego się na górze wejścia) i pod murem, w samym lewym kącie kwatery. Z górnego tarasu, na który wchodzi się właśnie po lewej, należy się jednakowoż najpierw skierować na prawo od pomnika poległych, do jego drugiej części (tarasu, nie pomnika), a dopiero tam na dół (inaczej się po prostu nie da!) i w lewo, w kwaterę pomiędzy tabliczkami 1bis i 2bis.

Aha, przy jedynym (!) wejściu na wiszącym na ścianie planiku cmentarza grób Gombrowicza i droga do niego prowadząca zaznaczone są żółtym markerem. Kartka wygląda na dość starą, ale może umieszczona została dopiero po kolejnych rozpaczliwych poszukiwawczych wysiłkach polskich celebrytów. Znalazłyśmy ją już wychodząc z cmentarza po odtrąbieniu szybkiego sukcesu, więc nie jest tak, że nam w czymkolwiek pomogła - szukając, dysponowałyśmy jedynie mylącymi informacjami Tomczyka.

Koniec i bomba.

Cmentarz w Vence

Widok na drugi i trzeci taras (licząc od góry). Grób - w tylnym rzędzie dolnego tarasu, w kącie między wysokim i niskim żywopłotem (napis Tu jest nad nim). Poniżej planik dojścia wywieszony przy wejściu (wiem, trzeba nieco wysilić wzrok, ale przy tym świetle i za szybą to i tak niezły wynik).

Cmentarz w Vence - jak trafić

PS. Jest jeszcze jedna możliwość, w którą jednak pozwalam sobie nie wierzyć: ekipa pierwsza szukała na niewłaściwym cmentarzu. Co jednakowoż podważałoby albo znajomość francuskiego przez redaktor Zuzannę Ł., albo kompetencje biura turystycznego w Vence (w co wątpię, znając te instytucje akurat we Francji), albo polskich researcherów... Pod Vence znajduje się bowiem bardziej znany cmentarz Saint-Paul-de-Vence, na który błędnie w kwestii Gombrowicza kieruje np. serwis Find a Grave w notce z 2005. Ale Wojciech Tomczyk nie wspomina o dwóch cmentarzach, toteż albo poszukiwania dotyczyły za każdym razem poprawnie Cimetière de Vence, albo autor pominął informację o dwóch cmentarzach dla dodania dramatyzmu swojej opowieści. Co nie zmienia faktu, że grób Gombrowicza jest najzwyczajniej pod słońem łatwo znajdowalny.

 

 

 

czwartek, 25 sierpnia 2016, drakaina
TrackBack
TrackBack w tym blogu jest moderowany. TrackBack URL do wpisu:
Komentarze
2016/08/26 00:58:17
Jakaś Ty okrutna. Tyle pianki dobry człowiek ubił, a Ty przychodzisz z wiaderkiem wody i robisz porządek.
-
Gość: , *.static.chello.pl
2016/08/26 10:12:11
Cudowne kłucie szpilkami, jeśli nie walenie młotem! A autor thrillera tak starał się o napięcie, tak starannie je budował... I co? Przekłuty smętny balon.
PS. Też uwielbiam cmentarze.
Marta
-
2016/08/26 22:04:47
@Andsol
No toż dokładnie to samo chciałam napisać :)
-
2016/08/28 13:12:20
Fantastyczny artykuł! Ja też uwielbiam chodzić po cmentarzach szukając pisarzy: w Rzymie bez trudu znalazłam Keatsa (złożyłam też ukłon Shelleyowi), we Florencji Elizabeth Browning i Ogińskiemu:)
-
2016/08/28 17:11:38


@Karolina - dziękuję. A przy okazji dodam na Ogińskiego we Florencji trafiłam przypadkiem (szukałam Charlotty Bonaparte), ale za to przekonałam pilnujących, żeby mnie wpuścili do kaplicy, która była zamknięta :) Czy Browning jest też w Santa Croce? Pytam, bo obejrzałam tam wszystkie nagrobki i jej nie pamiętam, więc pewnie nie?

I jeszcze w kwestii Cimitero Acattolico w Rzymie, czyli Shelleyów i Keatsów, to pozwolę sobie się pochwalić swoimi zdjęciami stamtąd na tej oto przestarzałej stroniczce:

Touches of the Past

@andsol - zawsze byłam okrutna ;) To moje drugie imię
-
2016/08/28 22:48:28
Och! Wspomnienia wracają! Świetny jest ten cmentarz, ja też o nim pisałam lata temu (str. 13: issuu.com/trawersmagazyn/docs/trawers5_4/27)
A Elizabeth Browning leży na protestanckim cmentarzu we Florencji, kilkanaście minut na nogach od centrum, nieopodal polskich powstańców (napoleończyk+listopadowiec, chyba). Całością opiekuje się anglikańska pustelniczka, emerytowana profesor Oxfordu i Harvardu od Dantego, która po śmierci męża postanowiła wstąpić do zakonu i opiekować się tym przepięknym, acz podupadającym miejscem. Polecam -- fantastyczne miejsce i kobieta, bardzo chętna do rozmów na wszelkie kulturalne tematy!
-
2016/08/29 00:09:30
zięki za namiary :) Jest jakiś kontakt z tym Trawersem, bo w sumie miałabym parę rzeczy do opublikowania w czymś takim, a skądinąd znalazłam tam tekst kolegi...

We Florencji to zwiedzałam jeszcze cmentarz San Miniato, ale jak już o różnych włoskich cmentarzach mowa, to polecam Certosa di Bologna, gdzie muszę koniecznie wrócić, bo miałam czas tylko przemknąć w konkretne miejsce :(
-
2016/08/29 11:10:25
Trawers teraz skupia się na Polsce (trawerswpolske.pl/). Akurat trwa "open call" w poszukiwaniu tekstów o nieznanych lub znanych inaczej zakątkach naszego kraju.

Ten cmentarz przy San Miniato śliczny -- do Bolonii chętnie znów zawitam i "obczaję" cmentarz, bo jeszcze tego nie zrobiłam:)
-
2016/09/06 01:30:16
Przepraszam, ale pomylenie (sporego całkiem) cmentarza w Vence z raczej maleńkim w Saint-Paul-de-Vence jest nader trudne. Tak trudne, że należy przyjąć założenie złej woli lub ignorancji totalnej. Zresztą na tym ostatnim (z tego co mi opowiadano) długa kolejka do Chagalla, (spoczywającego w jednej mogile z żoną i szwagrem). Gdy byłem tam ostatnio, kolejki jeszcze nie było, ale to było jeszcze przed rozszerzeniem Unii i otwarciem Rosji.
Czyli dawno i nieprawda.
-
2016/09/06 22:08:56
@tentelemach - ten PS to tak tylko dla porządku, też w to nie wierzę ;)
       

       Copyright