czwartek, 06 października 2016
Ci z innej planety

Nie jestem zwierzęciem kawiarnianym, ale czasem w przerwie między zajęciami zdarza mi się w takim lokalu posiedzieć. Jakkolwiek zasadniczo nie lubię być zmuszana przez okoliczności do wysłuchiwania cudzych rozmów, przyznam, że czasem bywa to interesujące doświadczenie. W każdym razie krakowska "Bona" dostarcza mi niekiedy naprawdę ciekawych obserwacji. Zwłaszcza kiedy stykam się z ludźmi, którzy wydają mi się pochodzić z innej planety. Raz to było towarzystwo od jakiejś jakości zarządzania czy innych zasobów ludzkich - podobnego stężenia pseudonaukowego bełkotu rzadko zdarza mi się słuchać.

Przedwczoraj to byli dwaj księża, jeden zdecydowanie starszawy, drugi w sile wieku. Nawet sympatyczni w sensie poglądów. Wyrażający się poprawną polszczyzną. Ogólnie raczej na plusie. Gdyby nie to, że raz za razem słuchając ich ukrywałam - mentalnie ale i dosłownie - twarz w dłoniach z zażenowania. Nie, powtórzmy, poglądami w rodzaju księdza Oko na przykład. Nawet nie poziomem wysublimowania i abstrakcji teologicznej dysputy, która miałaby szanse być podobnym pseudonaukowym gadaniem jak zarządzanie. Nie. Tym, co mnie uderzyło, było kompletne oderwanie tych dwóch panów stanu duchownego od życia i otaczającego ich świata.

Po pierwsze sprawiali wrażenie, jakby świat poza kościołem (instytucją) w ogóle nie istniał. Dobra, mogę to jakoś tam usprawiedliwić, bo ja z dawno nie widzianym kolegą po fachu pewnie też rozmawiałabym głównie o wspólnych znajomych po fachu. Ale mam jednak wrażenie, że nie tylko. Niemniej to mały problem.

W pewnym momencie zastrzygłam uszami, ponieważ rozmowa - prowadzona głośno, bez przejmowania się tym, że ktoś jeszcze w sali się znajduje, więc w sumie nawet nie podsłuchiwałam: nie dało się ich nie słyszeć - zeszła na gender. O dziwo żaden z panów nie zaczął pomstować, raczej pochylili się z duszpasterską troską. Ba, skrytykowali nawet jakiegoś kolegę po fachu za to, że bredzi. Zasygnalizowali jedynie, że jakkolwiek demonizować nie należy, tak i nie należy z tym iść na sztandary. Chwała im za to.

Po czym jeden, ten starszy, opowiedział temu drugiemu, skądinąd ewidentnie pracującemu na Ukrainie, o swoim własnym doświadczeniu z gender. Konkretnie o tym, że sam spotkał się z "takim przypadkiem". Mówił bez emocji - wielki plus - i raczej z sympatią o osobie, z którą się zetknął - kolejny plus. Po czym powiedział coś, co nawet nie zaskarbiło mu minusa, tylko pokazało, jak dramatycznie księża nie mają pojęcia, o co chodzi i jak mierzyć się z problemem. Przytoczył mianowicie swoje rozmowy z osobą. Urodzoną jako kobieta, ale czującą się mężczyzną - stop, to moje sformułowanie. On powiedział "dziewczyna, która chciała być chłopakiem". Na litość... ja osobiście przez całą podstawówkę zupełnie całkowicie chciałam być chłopakiem, teraz też w sumie wolałabym być mężczyzną, bo miałabym bez wątpienia łatwiej w wielu aspektach. To jeszcze nie czyni mnie osobą transpłciową, choć wedle radykalnych teorii transseksualności, mieszczę się w spektrum.

No więc mamy pierwszy dowód niezrozumienia problemu. Drugi był bardziej bolesny. Sympatyczny, łagodny i niezideologizowany duchowny usiłował bowiem przekonywać tę osobę, która najwyraźniej przyszła do niego po radę czy też duchowe wsparcie, że... macierzyństwo jest piękne i dlatego warto pozostać kobietą. To był moment, kiedy miałam ochotę podejść do ich stolika i powiedzieć: panowie, to nie tak! Tej osobie, czującej się mężczyzną, inny mężczyzna - urodzony jako mężczyzna (szczęśliwiec), ale który jak by nie patrzeć, odrzucił sporo społecznych ról związanych z byciem mężczyzną - klaruje, że fajnie jest być kobietą!

Potem panowie opowiedzieli kilka budujących historyjek o tym, ile ich koledzy po fachu robią dobrych rzeczy. Trochę to rozmyte było w nowomowie w rodzaju "dzieł parafialnych", ale niech im będzie - wierzę, że w każdej grupie społecznej są ludzie, którzy robią dobre i sensowne rzeczy. Tylko że następnie dwaj panowie przeszli gładko do utyskiwania na to, że źli ludzie tak strasznie nadają na księży, podczas gdy tyle dobra oni robią i tego się nie zauważa. I oni tego nie lubią, że ludzie tak krytykują. Znów bez zacietrzewienia. Taka refleksja miłego starszego pana.

Drodzy ogólnie sympatyczni i światli panowie. Nie podeszłam do waszego stolika, nie wyłożyłam wam, że z tą transpłciowością to jest inaczej, niż wam się wydaje. Nie zrobiłam tego, bo do takiego stopnia sprawialiście wrażenie zamknięcia w jakimś waszym świecie, że nie widziałam szans na przebicie przez dzielące nas mury. Nawet nie ideologiczne, ale wiedzy o świecie.

Żałuję jednak, że nie powiedziałam wam jednego: nikt nie lubi być krytykowany, a tym bardziej być sprawiedliwym padającym ofiarą krytyki wobec grupy. Ale walka z tymi, którzy psują grupie opinię, jest waszym zadaniem. Was, światłych, miłych i mających dobre intencje, nawet jeśli niewiele rozumiecie. To wy możecie sprawić, że grupa zacznie być postrzegana inaczej, jeśli wyraźnie odetniecie się od ksenofobicznych, nienawistnych, krzywdzących innych ludzi wypowiedzi waszych kolegów po fachu. Jeżeli to wy staniecie się twarzami waszej instytucji.

A teraz będzie postscriptum. Przez przypadek przejrzałam wczoraj wydane niedawno "ostatnie rozmowy" z kardynałem Ratzingerem czy też eks-papieżem Benedyktem - przyznam, że nie wiem, jaka jest formalna nomenklatura. I przeczytałam w nich między innymi fragment o II wojnie światowej. Ta rozmowa jest skandaliczna, drodzy panowie. Stanowi nie tylko pokaz pychy hierarchy, ale też bardzo mało eleganckie usprawiedliwianie tchórzostwa. I proszę mnie dobrze zrozumieć: nie mam do nikogo pretensji, że nie był bohaterem. Większość ludzi to nie są bohaterowie. Nie sądzę, żebym ja była potencjalnym bohaterem. Ale usprawiedliwianie tego skamlącym tonem i próba przeniesienia na siebie i swoją grupę całego cierpienia - to jest poniżej krytyki. A wystarczyło powiedzieć: my też się baliśmy i teraz nam głupio, że mogliśmy zrobić więcej, a nie zrobiliśmy. Przyznać się. Tylko tyle.

Wbrew pozorom nie jest to oderwane od wysłuchanej, bo nie podsłuchanej, przedwczoraj rozmowy. Jeśli ci mili panowie potrafiliby zobaczyć źdźbło w oku własnym, może zrozumieliby, że bliźni widzą belkę.


wtorek, 27 września 2016
Nie na czarno

"Bo my Polacy, my lubim pomniki" - pisał wieszcz Gałczyński w jednym ze swoich najbardziej błysktotliwych wierszy i miał rację.

Pomniki, manifestacje z mnóstwem pięknych słów, fejsbukowe akcje, teraz symboliczny "czarny protest" - to są wszystko uspokajacze sumienia. Prześlicznie pokazujące, że tylu nas. Tyle że do niczego nie prowadzące.

Nie założyłam przedwczoraj, wczoraj ani dziś czarnych ciuchów, choć mam ich sporo, a kierunek, w jakim mogą pójść zmiany prawne w Polsce mnie przeraża. Nie założyłam między innymi dlatego, że inicjatorem "protestu" jest partia, która nadal nie przeprosiła za swoją postawę podczas wyborów prezydenckich - za przekonywanie swoich sympatyków, że nie było różnicy między kandydatem Dudą i kandydatem Komorowskim. "Razem" dołożyła swoją cegiełkę do tego, jaką mamy sytuację polityczną w Polsce i odmawiam jej moralnego prawa do krytyki, dopóki nie powie jasno, że w maju 2015 się pomyliła.

W maju stałam ponad godzinę w kolejce do ambasady, żeby zagłosować. W obu turach. Z pełnym przekonaniem, że głosuję słusznie. Nie dlatego, że uważam Bronisława Komorowskiego za wybitnego polityka, nie dlatego, że mamy zbieżne poglądy na wszystko. Głosowałam m.in. dlatego, że podpisał ustawę antyprzemocową - to mi wystarczyło, żeby wiedzieć, że tak będzie dalej. Nie idealnie, ale też nie źle.

W jesieni nadal głosowałam - nie za wskazaniem serca (bo też nie było takiego ugrupowania, które by jego porywom odpowiadało), ale pragmatycznie - na jak najsilniejszą parlamentarną opozycję. To nie wystarczyło, ponieważ rozdrobnienie frakcyjne "naszej" strony było zbyt duże.

Ale przynajmniej mam czyste sumienie. Zrobiłam dokładnie wszystko, co mogłam zrobić. Czyli poszłam na wybory i spełniłam obywatelski obowiązek. Dlatego teraz nie ubieram się na czarno - nie muszę zagłuszać wyrzutów sumienia symbolicznymi gestami.

K. Malewicz, Czarny kwadrat na białym tle

PS. Żeby było całkiem jasno: treść protestu popieram. Nie uważam też, że pomysł porwał wyłącznie tych, którzy nie głosowali i mają podświadome wyrzuty sumienia - dużo ludzi zapewne robi to spontanicznie, wierząc w siłę sprawczą takich symbolicznych gestów. Niemniej uważam, że to po prostu nic nie da poza poczuciem zadowolenia i uspokojonego sumienia (coś zrobiłem) tych, którzy się bardzo małym kosztem przyłączą.

 

sobota, 24 września 2016
Mary Sue w szwedzkim piekle

[Uwaga: bardzo dużo spojlerów. Ale pewnie wszyscy już czytali.]

Z przyczyn różnych nadrabiam chwilowo hurtem autorów (płci obojga) kryminałów z lat ostatnich. Celowo napisałam autorów, a nie powieści - bo założenie jest, że na razie po jednej ksiażce każdego z modnych, głośnych itd. pisarzy tego gatunku. Jeśli dany autor porwie mnie tą jedną przeczytaną książką, to sięgnę po następne. Jeśli nie - daruję sobie resztę jego twórczości. (Jak na razie na liście do powrotu jest tylko jeden autor.) Otwieram zatem cykl: Drakaina czyta kryminały.

Teraz pewnie mnóstwu osób się narażę, ponieważ na odcinek pierwszy wybrałam książkę, która zirytowała mnie w stopniu maksymalnym i jak na razie jest rozczarowaniem nie miesiąca, nie roku nawet, ale chyba dekady, a zasadniczo jest kultowa. Zirytowała mnie zresztą w tym stopniu głównie z tej przyczyny, że ma właściwie jedynie entuzjastyczne recenzje, a jak się sięga po coś takiego, to oczekiwania są ogromne. Ja tymczasem nad pierwszym tomem Millenium Stiega Larssona na zmianę ziewałam i miałam ochotę z irytacji wyrzucić książkę za okno. Ostatnie ok. 100 stron czytałam już głównie marząc, żeby to się wreszcie skończyło, ale także zastanawiając się, ile razy przed końcem zrobię jeszcze epicki facepalm albo na stereotypowość rozwiązań, albo na nieprawdopodobieństwo postaci.

Postacie to mój główny problem z tą książką - nie tylko nie jestem w stanie z żadną z nich się identyfikować, ale też żadnej nie jestem w stanie polubić. Mikael Blomkvist jest dla mnie pretensjonalnym pseudointelektualistą z ego rozdętym do niemożności, a Lisbeth Salander antypatycznym dziewczyniskiem, które cynicznie wykorzystuje swoje oficjalnie stwierdzone społeczne nieprzystosowanie (z którego podejrzanie dobrze zdaje sobie sprawę i którym doskonale umie manipulować, a jak potrzeba, to zmienia się w osobę idealnie wpasowującą się w społeczeństwo, toteż czuję w tej kreacji jakiś niewiarygodny wręcz fałsz).

Jest zwłaszcza w Lisbeth, ale i wszystkich pozostałych bohaterach pozytywnych tej bajki, taki poziom marysueizmu, że mnie osobiście nie tylko niewiara spada z hukiem z kołka, na którym była zawieszona (bardziej niż w przypadku poszukiwań grobu Gombrowicza w wykonaniu Wojciecha T.), ale śmiech mnie porywa pusty, po którym nie następuje litość ani trwoga. W bohaterach negatywnych zresztą jest to samo, tylko à rebours.

Jaka jest Lisbeth? Przede wszystkim nieprawdopodobna. I nie miałabym z jej postacią ani odrobiny problemów, gdyby zaistniała na kartach cyberpunku albo komiksu Marvela. Bo tam to ona doskonale pasuje. Tam nawet poziom, do jakiego jest ona Mary Sue autora, mógłby okazać się znośny, bo te gatunki tolerują postacie przerysowane i nierealne, a zwłaszcza obdarzone de facto nadprzyrodzonymi cechami.

W cyberpunku i komiksie też bym zapewne za Lisbeth nie przepadała (nie lubię bohaterów, którym pakuje się wszelkie możliwe cechy, mogące okazać się atrakcyjne dla jakiejś grupy odbiorców - zaraz przejdę do szczegółów), bo jak dla mnie jest ona po prostu antypatyczna, nie ma ani jednej cechy, za którą mogłabym ją polubić, ale przynajmniej uważałabym ją za literacko na miejscu. Problem w tym, że Larsson bardzo wyraźnie deklaruje - tym, jak drobiazgowo opisuje miejsca oraz jak uporczywie serwuje nam product placement (pamiętacie ten moment, kiedy nawet podaje adres strony w necie, z której można ściągnąć program używany przez któregoś z bohaterów?) i jak wmawia nam, że Szwecja jest piekłem i nie da się w niej żyć, opisując równie szczegółowo warunki tego strasznego życia (tak, ta Szwecja z więzieniem, które jest jak spokojne wakacje na koszt podatnika) - że napisał powieść realistyczną. A w powieści realistycznej Lisbeth nie ma sensu.

Albo inaczej. Lisbeth ma prawo bytu w źle napisanej powieści realistycznej. Bo Lisbeth jest najzwyczajniej pod słońcem wcieleniem doskonałym Mary Sue. Nie trzeba szukać po internecie testów na Mary Sue, wystarczy otworzyć podany w poprzednim zdaniu link do polskiej wikipedii, żeby zobaczyć to gołym okiem: Lisbeth jest pozornie nieatrakcyjna, a zwłaszcza wydaje się taka samej sobie, niemniej mało który mężczyzna jest w stanie oprzeć się jej seksapilowi, nawet jeśli jest człowiekiem obyczajowo i kulturowo raczej konserwatywnym (Armansky) i wszystkie jej tatuaże i piercingi powinny go co najmniej zniechęcać, jeśli nie wręcz obrzydzać. Lisbeth jest zbuntowana, jest ofiarą przemocy w przeszłości (tick, tick, testy na Mary Sue), postępuje wbrew przyjętym normom społecznym (tick), jest arogancka i niemiła. Pomimo tych ostatnich cech wszyscy pozytywni bohaterowi ją lubią albo wręcz kochają (tick!), wybaczają jej (tick!!) wszelkie gafy, nieuprzejmości, a nawet przestępstwa (o tym dalej). Lisbeth jest poza tym geniuszem (tick!!!): mimo braku formalnego wykształcenia na poziomie choćby szkoły średniej i wychowywania się w dysfunckyjnej rodzinie oraz na ulicy nie tylko rozumie w mig wszystko, co dotyczy komputerów, elektroniki, budowy maszyn, ale do tego mówi po angielsku "z oksfordzkim akcentem", a po niemiecku celowo z akcentem norweskim, no i ma fotograficzną pamięć. Jest zbuntowanym dzieckiem ulicy, a co więcej, jak wmawia nam przez około 500 stron powieści autor, ma autentycznie upośledzone funcjonowanie społeczne. Niemniej kiedy potrzebuje działać tak, żeby nikt tego niedostosowania nie zauważył, potrafi bezbłędnie zagrać dowolną społeczną rolę (ostatni rozdział).

Panie świętej pamięci autorze - albo, albo. Albo Lisbeth jest społecznie niedostosowana, co się zdarza i co jest powieściowo męczące, jeśli przypomina się o tym czytelnikowi co drugą stronę, ale stanowi jakiś pomysł na postać, albo jest po prostu zręczną manipulatorką, a cała jej postawa zamknięcia na konakt ze strony społeczeństwa jest jednym wielkim udaniem od początku do końca. Grą - i to wyjątkowo perfidną, bo nastawioną na wykorzystywanie ludzkiej empatii, współczucia, a tam, gdzie go nie ma (wredny adwokat) usprawiedliwiającą postępowanie w myśl zasady oko za oko. Tylko że wtedy powinna być co najmniej bohaterką ambiwalentną, ale tak naprawdę stanowiłaby materiał na Czarny Charakter. Do ostatniego rozdziału byłam skłonna wierzyć, że Larsson konsekwentnie tworzy postać niedostosowaną, która powolutku wychodzi ze swojej skorupy, przełamuje swoje okołoautystyczne (czy raczej nabyte, a podobne do autystycznych) zahamowania. Niestety ostatni rozdział, gdzie Lisbeth w pełni świadomie i bezbłędnie (oczywiście!) gra role radykalnie odmienne od tego, czym była dotychczas, sprawił, że konstrukcja ta załamała się z hukiem i legła w żałosnych gruzach.

Mikael Blomkvist, a także Erica Berger i Harriet Venger też są Mary Sue, choć w nieco mniejszym stopniu. Z Blomkvistem mój problem jest taki, że okropnie nie lubię postaci, co do których autor tak bardzo bardzo bardzo, prawie że z miną Kota ze Shreka (uwierzcie mi na słowo, proooooszę), deklaruje, że są wspaniałe, uczciwe i nieskazitelne, podczas gdy bardzo wiele ich postępków i wypowiedzi przeczy tej deklaracji. Blomkvist zwłaszcza w tym, co pisze (jego książka demaskująca wszystkich innych dziennikarzy śledczych jako mniejsze lub większe szuje), wychodzi mi na antypatycznego dupka, przekonanego o własnej doskonałości i pogardzającego tłumem szaraczków, którym tak daleko do jego wielkości i wielkoduszności, że albo pozostają miernotami, albo chwytają się brudnych tricków, żeby zyskać swoje pięć minut sławy (które i tak prędzej czy później zostanie zniweczone przez rycerza w lśniącej zbroi Mikaela B.).

W ogóle ten świat, w którym deklaratywnie pozytywnym bohaterom wolno wszystko, a źli są na miarę Złych z filmów o Jamesie Bondzie. Taki Wenerström nie może po prostu być oszustem finansowym - on, jako główny przeciwnik, który na chwilę pogrążył, a nawet wpakował do - och, więzienia - zob. wyżej - naszego rycerza w lśniącej zbroi, musi mieć powiązania z wszystkimi światowymi kartelami, a do tego być po prostu obrzydliwym typkiem i dręczyć innych ludzi. Dobra, zapewne większość gangsterów ma rozmaite złe i nieprzyjemne cechy, bo inaczej nie byliby gangsterami, ale proszę, niech oni nie mają ich aż tyle, ile Mary Sue cech pozytywnych... No i niech ktoś mi powie, po co właściwie w tej powieści rozdmuchiwany początkowo wręcz niemożliwie wątek szwedzkich nazistów, z którego tak naprawdę nic nie wynika (nie jest nawet mylącym tropem), a który - mam wrażenie po przeczytaniu całości - służy wyłącznie podkreśleniu, jak bardzo niedobrzy byli niektórzy Vangerowie. Jakby po prostu maltretowanie w dzieciństwie nie wystarczyło, maltretujący musi być zdeklarowanym, ideowym nazistą (do tego stopnia, że zastanawiam się, czy jedynie przypadkiem nazywał się Richard Vanger, a jeśli nie, to jest to jeden z najbardziej żałosnych chwytów w tej książce).

W powieści najbardziej jeszcze broni się fabuła (dość prostacko napisana z nadmiarem szczegółów charakterystycznym dla debiutanta, dlatego przymykam oko) i tylko chęć dowiedzenia się, jak autor rozwiąże zagadkę zniknięcia Harriet była tym, co trzymało mnie przy lekturze przygód bohaterów, których nie znosiłam coraz bardziej z każdą przeczytaną stroną. Rozwiązanie zagadki lekko rozczarowuje, podobnie jak to, kto z rozlicznych Vangerów jest tym Złym, ale mogłoby być gorzej. Facepalm zrobiłam, kiedy autor nie darował mi sceny, w której rycerz w lśniącej zbroi ląduje w komorze tortur Złego Vangera (po to jedynie, aby ten miał okazję wygłosić stereotypową Mowę Czarnego Charaktera Tuż Przed Śmiercią, mającą na celu poinformowanie czytelnika o uczynkach i motywach Czarnego Charaktera), a następnie zostaje ocalony (w ostatniej chwili, oczywiście) przez Mary Sue, która bez trudu rozprawia się ze Złym Vangerem za pomocą kija golfowego i pokładów własnego angstu na facetów, którzy krzywdzą kobiety.

Powiedzmy zatem, skoro to już się pojawiło - ten wątek, który dla wielu czytelników jest podobno jednym z afrodyzjaków tej powieści, czyli światowego niemalże spisku potwornych mężczyzn, którzy nienawidzą kobiet, jest dla mnie również mało przekonujący. Bynajmniej nie dlatego, że lekceważę problem. Wręcz przeciwnie, ponieważ zetknęłam się z nim osobiście, to mimo że moje doświadczenia są może promilem tego, przez co Larsson każe przechodzić swoim bohaterkom i tego, co spotyka ludzi (bo nie tylko kobiety i nie tylko z rąk mężczyzn!) na całym świecie, wiem, jak bardzo nawet pozornie drobny epizod może ważyć na psychice. Może dlatego buntuję się przeciwko temu, jak bardzo łatwo okrutnie skrzywdzone bohaterki radzą sobie z traumą. A raczej, jak łatwo radzi sobie z nią autor. Trauma Lisbeth jest wysublimowana w literacką kreację, trauma Harriet nie istnieje. Może tak jest dlatego, że tak naprawdę dla zamożnego dziennikarza z państwa dobrobytu (autor i bohater) problem ten jest z pewnością ważny, ale tak naprawdę obcy? Żaden z nich nigdy takiej traumy nie doświadczył choćby w promilowej części tego, co autor funduje bohaterkom, w związku z czym nie jest w stanie wyjść poza ideologiczne frazesy i pochylanie się z troską oraz sublimację w sensacyjną fabułę i bohaterkę, która zostaje karzącą ręką Boga w obliczu nieudolności instytucji państwowych?

Tu dochodzimy do jeszcze jednego wątku, który zniechęca mnie do tej powieści. Od bardzo dawna (obejrzenia lata temu niedobrego filmu pt. Dzika rzeka) jednym z chwytów fabularnych, których najbardziej nie lubię, jest tworzenie pozorów katharsis za pomocą pozbycia się Czarnego Charaktera poprzez jego eliminację za pomocą Bohaterów Dobrych. Konkretnie w takiej sytuacji, że ci drudzy są wcześniej są jego de facto zakładnikami i cała fabuła polega na tym, że z nim walczą, robią uniki, a następnie, kiedy już szczęśliwie dobijają do brzegu, cudem uniknąwszy zbiorowej śmierci z rąk szaleńca, kiedy już słychać syreny policyjne, Czarny Charakter podejmuje jeszcze jedną próbę wprowadzenia w czyn swoich szaleńczych planów i ginie z ręki jednego z Dobrych Bohaterów. Kiedy tamten film się skończył, po raz pierwszy w życiu uświadomiłam sobie, że tak jest zbyt często, a ja wolałabym, żeby ta sensacyjna fabuła, którą właśnie obejrzałam, była tylko wstępem do oddania Czarnego Charaktera w ręce policji i sądu, a następnie dowiedzenia się czegoś więcej o nim i jego desperackim czynie. Od tamtego czasu mam alergię na takie rozwiązania w powieściach i filmach rzekomo realistycznych. W komiksie, który jest o samotnym vigilante w mieście bezprawia - proszę bardzo. W mniej lub bardziej antyutopijnej fantastyce - proszę bardzo. Ale nie w czymś, co udaje realny świat. Dlatego sposób, w jaki autor rozprawia się zarówno ze Złym Vangerem (na dodatek Martin nie wydaje mi się typem, który nawet przyłapany na gorącym uczynku popełni samobójstwo), jak Jeszcze Bardziej Złym Wennerströmem, którego nasza Mary Sue wystawia polującemu na niego prawnikowi, ten zaś z kolei najwyraźniej nie ma problemów z wysłaniem płatnych zabójców, wywołuje u mnie wysypkę. Bo to jest pójście na łatwiznę. A przekonywanie czytelników powieści realistycznej, że policja i inne instytucje państwowe to wyłącznie samo zło i nie należy z nimi współpracować, uważam za wręcz społecznie szkodliwe, mimo że nie mam jakiejś nadmiernie wysokiej opinii o ich realnym funkcjonowaniu (nobody's perfect, to są instytucje zagrożone błędami czynnika ludzkiego) ani też nie jestem radykalną legalistką. Niemniej niekontrolowane społecznie branie spraw we własne ręce przez samozwańczych szafarzy sprawiedliwości uważam za wysoce niebezpieczne, dopóki nie mamy do czynienia z całkowitym rozkładem funkcjonowania państwa.

[Dygresja, trochę: wyobrażam sobie realistyczną powieść o np. Mexico City, w której w obliczu zabójstw nieskorumpowanych polityków i policjantów grupa takich vigilante usiłuje walczyć z kartelami i ich bossami. Tylko mam wrażenie, że gdyby jakiś meksykański pisarz napisał o takiej swojej wizji zła dziejącego się w jego kraju, to dostalibyśmy tych vigilante psychicznie poranionych i zbrukanych, ponieważ taka walka musi naznaczać i robić krzywdę również walczącemu. Po Blomkviście i Lisbeth zetknięcie z tym, co nam autor opisuje, spływa jak woda po kaczce - może dlatego, że to szwedzkie piekło jednak tak troszkę wymyślone i wyolbrzymione na potrzeby cierpienia Mary Sue?]

W każdym razie w sumie tylko fakt, że dzięki temu wybiegowi narracyjnemu z uśmierceniem złoli nie musiałam czytać kolejnych dwustu stron o cierpieniach Blomkvista i Salander podczas procesów Czarnych Charakterów, jest tu okolicznością łagodzącą.

Wrócę jeszcze do Lisbeth, skoro już poruszyłam jak dla mnie bardzo niesympatyczny wątek prawnika z Miami i zejścia Wennerströma z tego świata. Powiedzmy sobie jasno: Lisbeth Salander jest przestępcą. Nie tylko, kiedy włamuje się na cudze komputery i konta mailowe i czyta prywatną korespondencję czy też ściąga prywatne pliki na swój laptop, nie tylko, kiedy de facto zleca morderstwo. Lisbeth Salander jest przestępcą przede wszystkim w ostatnim przed epilogiem rozdziale, kiedy na własne szemrane konto przelewa za pomocą swoich hakerskich sztuczek wielkie zasoby finansowe złego do potęgi n+1 Wennerströma. Autor, a za nim bohaterka i całe grono oddanych wielbicieli jego prozy zapomnieli, że grabienie zagrabionego nadal jest grabieżą. Pieniądze nielegalnie zgromadzone na koncie na Kajmanach nie należą do Lisbeth, ona je ordynarnie kradnie, a proceder jest opisany tak, żeby czytelnik mu przyklaskiwał. We mnie cały ten rozdział wzbudził kolosalne zażenowanie (robotą literacką, postawą bohaterki i stosunkiem autora do niej), a wraz z beztroskim spowodowaniem przez bohaterów krachu na szwedzkiej giełdzie w epilogu sprawił, że kończyłam tę lekturę z poczuciem maksymalnego niesmaku.

Ten ostatni rozdział to też ostatnia cegiełka pomnika Mary Sue, jakim jest Lisbeth Salander - bohaterka, której autor wybacza wszystko, której wolno więcej, niż zwykłemu człowiekowi, która jest doskonała w każdym względzie. Uprzedzając potencjalne argumenty: ostatnia scena nie jest w stanie tego w moim odbiorze zniweczyć, ponieważ jakkolwiek zaplanowana zapewne jako pokazanie, że coś jednak naszej Mary Sue nie wychodzi, jest tak naprawdę jej triumfem - przecież ona to wiedziała od początku, że nie jest stworzona do normalnego życia, szczęścia i radości. Ona jest stworzona po to, żeby cierpieć ponad miarę nie tylko człowieka, ale i sensownie napisanej postaci literackiej, i szantażować w ten sposób emocjonalnie czytelnika. Otóż ja odmawiam lektury dalszych tomów, ponieważ na mnie ten szantaż nie działa i nie mam ochoty męczyć się z kolejnym tysiącem stron, na których Lisbeth cierpi jako genialny vigilante.

Facepalm

PS. Taki mały drobiażdżek z mojej działeczki. W pewnym momencie opowiada się nam historię rodziny Vangerów od jej przybycia do Szwecji. Jest tam powiedziane, że "they came with the king Jean Baptiste Bernadotte" (czytałam przekład angielski, po polsku pewnie jest podobnie, chyba że tłumacz angielski się rąbnął, ale nie sądzę). Nie wiem jak się w Szwecji mówi, nie jestem Szwedką, ale mam wrażenie, że jednak albo z J.-B. Bernadottem, albo z (przyszłym) królem Karolem XIV Janem, jako że kiedy Bernadotte przybył do Szwecji, to nie był jeszcze królem, ale jedynie kandydatem na następcę tronu.

 

 

 

 

czwartek, 25 sierpnia 2016
Drakaina w Vence

Nigdy nie przypuszczałam, że pisać będę o Gombrowiczu. Nie żebym jakąś szczególną antypatią wobec autora Ferdydurke pałała. Nie. Gombrowicza cenię, doceniam, zazwyczaj lubię w teatrze, czasem (rzadziej) również do czytania. Co więcej - uważam go za doskonałego diagnostę Polski, Polaków i polskości. Mamy też podobne doświadczenia w kwestii bezradności w ratowaniu żuczków (choć u mnie bywają to czasem np. winniczki na szosie zamiast owadów na plaży). Wychodzi na to, że może jednak znalazłabym jakieś powody, żeby o Gombrowiczu pisać.

A zatem zacznijmy inaczej, żeby było prawdziwiej. Nigdy nie przypuszczałam, że w podróżach moich świadomie i celowo udam się dokądkolwiek śladami Gombrowicza. Zrobił mi to jednak zbieg okoliczności.

Od jakiegoś czasu preferując spokojne noclegi w kwaterach prywatnych i pragnąc odwiedzić Niceę z powodów całkiem niegombrowiczowskich, osiadłam mianowicie wraz z N. na dni dwa w malutkiej mieścinie Bar-sur-Loup, do której wracałyśmy dnia jednego przez Vence, gdzie z kolei zaniósł nas odbywający się tam targ staroci (francuskie targi staroci to temat na osobną notkę).

Vence, powiedziałyśmy dwugłosem w samochodzie, wracając już do Bar-sur-Loup, ponieważ zaczęło nam chodzić po głowach, że z czymś nam się ta nazwa kojarzy. Szybko się skojarzyła właściwie, a następnie już na kwaterze wyguglałyśmy to i owo. W tym jeden artykuł, przez który afera cała, o czym za moment. Na razie okazało się, że N. zostawiła w knajpie w Vence, gdzie zjadłyśmy kolację, torbę. Mimo sympatii do torby zapewne nie wracałybyśmy się po nią, gdyby nie to, że oprócz kilku wiktuałów pozostał w niej aparat fotograficzny N. ze wszystkimi jej zdjęciami z wyprawy. Telefon upewnił nas, że panowie z knajpy zabezpieczyli już nasze dobra i możemy je odebrać dnia następnego, a zatem decyzja zapadła: skoro los niesie nas z powrotem do Vence, to zmierzymy się z wyzwaniem, jakie postawił nam wzmiankowany artykuł. Przejdźmy więc do meritum czyli do rozprawy z rzeczonym.

Szacowne czasopismo Teatr zamieściło dziesięć lat temu felieton niejakiego Wojciecha Tomczyka (autora, wedle wikipedii.pl, kiedyś obiecującego, ale o dokonaniach jednak dość miernych, jeśli spojrzeć na ich listę w tejże wikipedii) o poszukiwaniach grobu Gombrowicza w Vence. Wedle relacji Tomczyka jest to przedsięwzięcie heroiczne i z góry skazane na klęskę, toteż poczułyśmy się wyzwane, jako że w znajdowaniu różnych rzeczy, w tym konkretnych grobów na zabytkowych cmentarzach, mamy pewne doświadczenie.

Naszą wyprawę mogłabym właściwie zamknąć w takim oto zdaniu: jedynym problemem okazały się wprowadzone ewidentnie niedawno zmiany organizacji ruchu w miasteczku, które sprawiły, że gps przeliczał kilka razy drogę na cmentarz i kluczyłyśmy nieco. Niemniej jak już zaparkowałyśmy... Dla dramatyzmu oddajmy głos Tomczykowi, bo na komentarz zasługuje w zasadzie całość tego kuriozalnego tekstu (którego fragmenty przeklejam wraz z błędami). Ponieważ zaś jakichś skrótów muszę dokonać, czytelnik szanowny całość znajdzie tutaj. Dla porządku zauważmy tylko, że felieton zaczyna się od żalu do Gombrowicza o to, że umarł i to przed dostaniem Nobla, i przejdźmy o akapit dalej, do listy innych okołośmiertelnych przewin Witolda G.

Po pierwsze zmarł był daleko. Z Warszawy do Vence jest ponad tysiąc osiemset kilometrów. Jedzie się głównie płatnymi autostradami. Tylko tam, gdzie – jak w Polsce –autostrady nie istnieją, opłaty się nie pobiera.

Nieprawda. Mniej więcej połowa najkrótszej drogi z Warszawy (skąd, zakładam, odbywały się peregrynacje opisane w tekście) do Vence wiedzie przez Niemcy, gdzie autostrady zarówno w 2006 były jak i 2016 pozostały bezpłatne i na dodatek bez ograniczenia prędkości. Na niewielkim kawałku Szwajcarii można bez trudu ominąć płatne autostrady, we Włoszech lepiej zapłacić, żeby oszczędzić czas, a kawałek autostrady francuskiej między Niceą a granicą włoską jest akurat bezpłatny.

Po drugie miasteczko Vence jest tak piękne, że nie sposób zrozumieć, jak to się stało, że taki skądinąd inteligentny pisarz zechciał akurat tam umrzeć. W Vence chce się żyć i na to nie ma siły.

Vence jest ładne. Podobnie jak np. Bar-sur-Loup oraz inne miasteczka położone między nimi. Nie jest jakoś nadzwyczajnie piękne, widziałam w swoim życiu sporo ładniejszych zarówno architektonicznie, jak i pod względem położenia. Gombrowicz skądinąd mieszkał w najpiękniejszej willi w Vence (Villa Alexandrine, perła architektoniczna belle epoque), znajdującej się przy jednym z głównych placów miasta, ale Wojciech Tomczyk pomija to milczeniem. Może dlatego, że 1) nie pasuje to do obrazu nieszczęsnego emigranta; 2) Gombrowicz zmarł w mniej spektakularnym miejscu, dokąd przeniósł się z powodu windy (nie jestem taka mądra, doczytałam). Dam sobie jednak spokój z tym fragmentem, ponieważ pewien poziom pretensjonalności pozbawia mnie zdolności komentowania. Robię też ciach następnego kawałka, gdzie jest m.in. o Polakach nieprzejednanych, ale struktura zdania nie pozwala ustalić, o kogo właściwie chodzi: bohatera czy autora tekstu.

I kiedy już dotrzemy do Vence, zobaczymy dom Gombrowicza, pozostałe zabytki, jedną, drugą knajpkę, to każdemu Polakowi strzeli do głowy, by odwiedzić także cmentarz. A na cmentarzu grób pisarza.

Przyznam uczciwie: gdyby nie tekst Wojciecha Tomczyka, nie strzeliłoby mi to do głowy, mimo że w wakacyjnych notatkach miałam na tym cmentarzu jeden nagrobek marginalnie interesujący mnie z powodów akademickich. Ale oto dochodzimy wreszcie do głównego wątku.

Grobu Witolda Gombrowicza w Vence należy unikać jak ognia. (..) grobu Witolda Gombrowicza w przecudnej urody miasteczku Vence poszukiwać nie należy (...) ze względu na jego niefortunne położenie. Nie owijając w bawełnę – jest to grób położony wyjątkowo złośliwie. Poszukiwanie grobu Gombrowicza na cmentarzu w Vance to gehenna (...). Samemu można kopnąć w kalendarz ze zmęczenia i z nerwów (...).

Melduję posłusznie, że żyję i mam się dobrze.

Zacząć należy od stwierdzenia, że cmentarz w Vence jest niewielki, kameralny. I nieco zdradliwy. Przez lata gmina powiększała go o kolejne sekcje.

Czytając w przecudnej urody Bar-sur-Loup po raz pierwszy tekst Tomczyka popatrzyłyśmy po sobie ze zdumieniem i politowaniem. Nie sądziłyśmy, że dalej czeka nas lektura autentycznego eksploracyjnego thrillera.

Człowiek myśli, że już zaliczył całą nekropolię, aż tu nagle znajduje bramę do kolejnej kwatery. Warto dodać, że Vence leży w górach i w związku z tym cmentarz ma budowę tarasową, co dodatkowo utrudnia właściwe oszacowanie jego rozmiarów. 

Z doświadczenia powiem, że akurat kameralne tarasowe cmentarze świetnie nadają się nie tylko do szacowania ich rozmiarów, ale także oceny, gdzie mogą znajdować się groby z jakiego okresu. Horrorem są cmentarze płaskie, a także ogromne (polecam autorowi poszukanie czegoś, co nie jest dokładnie oznakowane, na Père Lachaise; nieskromnie przyznam, że umyka mi tam wciąż tylko jeden zajmujący mnie akademicko grobowiec). Dodam też, że wbrew ewentualnym pozorom doświadczenie znalezienia czegokolwiek na jednym cmentarzu nie gwarantuje znalezienia czegoś innego na innym - to tak nie działa. Ono daje jedynie poczucie, że nie ma rzeczy niemożliwych (a raczej zdarzają się bardzo rzadko).

Wszystkie te trudności sprawiają, że na tym cmentarzu zdecydowanie łatwiej jest się zgubić, niż znaleźć cokolwiek.

Ehem. Dwa cytaty wyżej było zdanie prawdziwe (bodaj, czy nie najbardziej prawdziwe w całym tekście): cmentarz w Vence jest kameralny. Na dodatek góruje nad nim spory pomnik poległych w wojnach, widoczny jako punkt orientacyjny z każdej chyba kwatery. Żeby się tam zgubić, trzeba mieć albo duży talent, albo dużo promili we krwi, albo też sporo samozaparcia w gubieniu się (ale wtedy będzie to zgubienie udawane: budowa tarasowa ułatwia orientację, jako że wchodzi się na górze).

Pragnę tu dodać, że nie opieram się wyłącznie na własnym doświadczeniu.  (...) w tym roku odbyły się co najmniej trzy ekspedycje do grobu Gombrowicza. Pierwszą, ekspedycją wiosenną kierowała znamienita redaktor Telewizji Polskiej Zuzanna Łapicka. (...) Ta ekspedycja zakończyła się całkowitym fiaskiem. Stało się tak, być może dlatego, że Zuzanna jako osoba światowa i wszechstronnie wykształcona dysponuje więcej niż biegłą znajomością języka francuskiego. Dlatego w miejscowej informacji turystycznej otrzymała zbyt dokładne wskazówki. Mało tego, narysowano jej plan. Wszyscy wiemy z własnego doświadczenia, że przy pomocy planu czy mapy nigdzie się nie trafi.

Z całym szacunkiem dla pani Zuzanny i jej ekipy, odkąd w wieku lat około ośmiu (było to w epoce przed nawigacją gps) nauczyłam się posługiwać mapą i pilotowałam kierującego samochodem tatę po całej Europie, nie łapię się na takie bonmoty jak ostatnie zdanie. Nadal zresztą korzystam z mapy, kiedy gps wymyśli coś głupiego. W kontekście cmentarza w Vence natomiast nie jestem w stanie zrozumieć, jak mając wskazówki i plan można było nie trafić.

Dalej jest o kolejnej wyprawie, latem roku tego samego, jak rozumiem (narracja jest dość pokrętna i zawiera długą dygresję na temat kompetencji harcersko-grzybiarskich kolejnego kierującego nią dziennikarza telewizyjnego, tym razem Macieja Orłosia).

Jako wnuk znakomitego grzybiarza i mikologa Maciek ma po prostu zakodowany w genach instynkt poszukiwania. Jego wyprawa zakończyła się sukcesem. Ale nie przyszło im to łatwo. Mimo przyjęcia wzorowej taktyki (wieloosobowa ekspedycja przeszukała cmentarz dwukrotnie tyralierą) grób Gombrowicza znaleźli na samym końcu. Jako po prostu ostatni.

W literaturoznawstwie istnieje taki termin: zawieszenie niewiary. W dużym skrócie chodzi o to, że dla akceptacji fikcji literackiej i świata przedstawionego konieczna jest niekiedy rezygnacja z racjonalnego myślenia i odniesień do świata rzeczywistego. Niestety podczas lektury powyższego fragmentu ta zdolność mi się zawiesza. Trzeba naprawdę ogromnych starań, żeby do grobu Gombrowicza dotrzeć na samym końcu, ponieważ położony jest w środku cmentarza. Pod murem, to prawda. Ale w środku. Ekipa musiała więc chyba wyznaczyć jakieś specjalne itinerarium, które pominęło ten konkretny kawałek, zostawiając go sobie na sam koniec.

Ale co tam, ważne, że znaleźli. Jeśli zatem myślisz, drogi czytelniku, że oto dobrnęliśmy do finału gombrowiczowskiej odysei Wojciecha Tomczyka, to się mylisz. Mimo że Orłoś znalazł, to albo nie opisał i nie zaznaczył, ale znalezisko zachował dla siebie, albo też WT postanowił - zgodnie z najlepszymi wzorcami nauk ścisłych - powtórzyć eksperyment od początku (pytanie tylko: po co? tu nie mamy do czynienia z naukami ścisłymi). Zamiast bowiem zapytać "Maćka" (o którym tak właśnie pisze, co wskazuje na stopień zażyłości wystarczający chyba, by otrzymać informacje o grobie Gombrowicza i jak go znaleźć?), Tomczyk przedsięwziął rodzinną wyprawę numer trzy. Po co jako wyprawę poszukiwawczą czegoś, co zostało znalezione? Nie wiem.

Po tym sukcesie wysłano kolejną wyprawę  (...). Na jej czele stanąłem niestety ja. Również przyjęliśmy wzorową taktykę. Mianowicie, rozdzieliliśmy się na samym początku i każdy z uczestników wyprawy przeszukiwał kolejne kwatery na własną rękę. (...) Wreszcie, po godzinnej lekturze strzelistych epitafiów, po przejrzeniu fotografii z grubsza wszystkich nieżywych mieszkańców Vence, moja żona słabnącym od upału głosem przejmująco jęknęła raczej niż krzyknęła - JEST!

Taktyka zaiste dobra, z N. też ją często stosujemy, choć częściej idziemy razem, rozdzielając raczej między siebie strony ścieżki. Akurat w Vence rozdzieliłyśmy się, a zatem zasadniczo stosowałyśmy taktykę identyczną z opisaną. Dla porządku: epitafiów strzelistych nie znalazłyśmy dużo, fotografii też nie było nie w nadmiarach. Ale może to dlatego, że odnalezienie grobu Gombrowicza zajęło nam dziesięć minut. Konkretnie po niecałym kwadransie byłyśmy już z powrotem w samochodzie, zaparkowanym na pobliskim placyku.

A teraz najciekawsze. Może jednak wśród gombrowiczolubnych poszukiwaczy grobu panuje niepisana zmowa, że informacji ułatwiających jego odnalezienie nie ujawnia się postronnym, choćby byli nie wiem jak zakumplowani. W kolejnym akapicie czytamy bowiem, co następuje:

Grób Gombrowicza, znajduje się, dodam dla porządku, złośliwie tuż przy wejściu na cmentarz. Tylko trzeba wiedzieć, przy którym. 

Otóż nie. Gdyby ktokolwiek z was, szanowni czytelnicy, odczuwał arcypolską potrzebę szukania grobu Gombrowicza, to jako osoba wobec zagadnienia obojętna, która jedynie podjęła wyzwanie, a zatem niemająca żadnego interesu w upowszechnianiu mitu o nieodnajdywalności, informuję, że żadnego wejścia/wyjścia koło grobu Gombrowicza nie ma; co więcej - dokładne oględziny okolicy nie wskazują, żeby kiedykolwiek było. Grób, jak już wcześniej zaznaczyłam, jest w środku cmentarza. Konkretnie na trzecim tarasie od góry, po lewej (patrząc od znajdującego się na górze wejścia) i pod murem, w samym lewym kącie kwatery. Z górnego tarasu, na który wchodzi się właśnie po lewej, należy się jednakowoż najpierw skierować na prawo od pomnika poległych, do jego drugiej części (tarasu, nie pomnika), a dopiero tam na dół (inaczej się po prostu nie da!) i w lewo, w kwaterę pomiędzy tabliczkami 1bis i 2bis.

Aha, przy jedynym (!) wejściu na wiszącym na ścianie planiku cmentarza grób Gombrowicza i droga do niego prowadząca zaznaczone są żółtym markerem. Kartka wygląda na dość starą, ale może umieszczona została dopiero po kolejnych rozpaczliwych poszukiwawczych wysiłkach polskich celebrytów. Znalazłyśmy ją już wychodząc z cmentarza po odtrąbieniu szybkiego sukcesu, więc nie jest tak, że nam w czymkolwiek pomogła - szukając, dysponowałyśmy jedynie mylącymi informacjami Tomczyka.

Koniec i bomba.

Cmentarz w Vence

Widok na drugi i trzeci taras (licząc od góry). Grób - w tylnym rzędzie dolnego tarasu, w kącie między wysokim i niskim żywopłotem (napis Tu jest nad nim). Poniżej planik dojścia wywieszony przy wejściu (wiem, trzeba nieco wysilić wzrok, ale przy tym świetle i za szybą to i tak niezły wynik).

Cmentarz w Vence - jak trafić

PS. Jest jeszcze jedna możliwość, w którą jednak pozwalam sobie nie wierzyć: ekipa pierwsza szukała na niewłaściwym cmentarzu. Co jednakowoż podważałoby albo znajomość francuskiego przez redaktor Zuzannę Ł., albo kompetencje biura turystycznego w Vence (w co wątpię, znając te instytucje akurat we Francji), albo polskich researcherów... Pod Vence znajduje się bowiem bardziej znany cmentarz Saint-Paul-de-Vence, na który błędnie w kwestii Gombrowicza kieruje np. serwis Find a Grave w notce z 2005. Ale Wojciech Tomczyk nie wspomina o dwóch cmentarzach, toteż albo poszukiwania dotyczyły za każdym razem poprawnie Cimetière de Vence, albo autor pominął informację o dwóch cmentarzach dla dodania dramatyzmu swojej opowieści. Co nie zmienia faktu, że grób Gombrowicza jest najzwyczajniej pod słońem łatwo znajdowalny.

 

 

 

piątek, 17 czerwca 2016
Ninedin i Drakaina piszą powieść

Tak, wiem, te kilka osób, które jeszcze czytają ten blog pewnie powie, że mogłabym jakąś notkę napisać (wiecie, ile jest w szkicach?), a nie reklamować nowy projekt. Ale to nie jest tym razem tylko mój projekt, więc jest szansa, że nie zdechnie. Wraz z N(inedin) piszemy powieść. Wymyśliłyśmy ją już ponad półtora roku temu i do niedawna miałyśmy mnóstwo pomysłów fabularnych, dwa niewykończone opowiadania wprowadzające świat i bohaterów i kolejne mnóstwo pomysłów na ewentualny dalszy rozwój akcji. Ale ostatnio pojechałyśmy na długi weekend na Słowację (to miało być takie miejsce, gdzie nie będzie nas rozpraszać zwiedzanie, co najwyżej wyjedziemy kolejką na Łomnicą - co akurat nie wyszło, bo 50 euro w złą pogodę to lekka przesada, więc oczywiście znalazłyśmy w okolicy jakieś pałace do obejrzenia) - i napisałyśmy spory kawałek.

W związku z tym, ponieważ reklama jest dźwignią handlu, a my chciałybyśmy kiedyś (niedługo!) tę powieść wydać, postanowiłyśmy ją zacząć reklamować już. I w tym celu powstała strona, gdzie będziemy umieszczać materiały reklamopodobne. A ponieważ N jest blogerką odpowiedzialną i regularną, istnieje spora szansa, że coś tam będzie wpadać często i gęsto, bo nie dość, że będzie pisać sama, to jeszcze i mnie upilnuje.

A ja, żeby utrzymać pozory życia tego zombibloga, wrzucam tu zajawkę.

1807 projekt literacki

Projekt literacki 1807

 

 

sobota, 20 lutego 2016
Dzieje jednego pomnika

Przeczytałam właśnie zapowiedź poczytnego ministra, że "może to będzie za 20 lat, być może to będzie za 2 lata, ale jestem pewny, że stanie". Czasami pesymizm opłaca się bardziej, bo przyjemne zaskoczenia są lepsze od nieprzyjemnych rozczarowań, załóżmy więc najgorsze - że istotnie stanie. Kto, co? Pomnik smoleński, oczywiście. Gdzie? Przed Pałacem Prezydenckim, oczywiście.

W dalszej części swojej wypowiedzi minister tak uzasadnia konieczność postawienia pomnika akurat w tym konkretnym miejscu: "bo to jest to miejsce symboliczne, a symbole są szalenie ważne". Niewątpliwie. Wątpię jedynie, czy narodowy w treści i patriotyczny w formie pomnik będzie zasługiwał na miano symbolicznego. Obawiam się, że będzie topornie dosłowny. To oczywiście tylko kwestia estetyki. Dla mnie osobiście bardzo ważnej, ale to takie zboczenie zawodowe.

Co ciekawe, uzasadnieniem rzeczonej symboliczności miejsca nie jest jego historia, choć mogłaby. Na przykład miłośnikom muzyki Pałac Namiestnikowski może się skojarzyć z pierwszym publicznym koncertem młodziutkiego Fryderyka Chopina. Fascynatom historii epok różnych z licznymi zacnymi i mniej zacnymi gośćmi pałacu albo też z przygotowywaniem w nim traktatów rozbiorowych. Ale nie, ministrowi chodzi wyłącznie o to, że "właśnie w tym miejscu po katastrofie smoleńskiej gromadzili się Polacy"*. Nie wiem, może ja jakaś naiwna jestem, ale kiedy w wypadku lotniczym ginie między innymi prezydent, to niezależnie od oceny konkretnej osoby pełniącej tę funkcję, dość naturalne jest przyjście z kwiatami pod siedzibę tegoż prezydenta, a nie pod, na przykład, Zamek Królewski (mówimy o państwie nieposiadającym króla - w monarchii, która miałaby i króla, i prezydenta, można by znaleźć dla takiego gestu uzasadnienie, symboliczne).

Co więcej, jeśli zginęli również inne osoby, to miejsce ich wspólnego - symbolicznego - pomnika jest tam, gdzie w omawianym przypadku on już stanął, czyli na cmentarzu, najlepiej posiadającym symboliczne dla narodu znaczenie (Powązki doskonale tę funkcję spełniają), ewentualnie na lotnisku, z którego rozpoczął się pechowy lot. (Oddaję ten pomysł pani HGW oraz wszystkim, którzy będą walczyć o zachowanie tkanki architektonicznej Pałacu, za darmo.)

Wróćmy jednak do kwestii pałacowych. Otóż jeśli minister, jego architekci i projektanci nowego pomnika naprawdę postanowią go tam postawić, to będą musieli jakoś ustosunkować się do tego, co już tam jest. Pomińmy drobny i jakże mało z symbolicznego punktu widzenia istotny fakt, że jest przede wszystkim idealne klasycystyczne założenie z harmonijną bryłą oraz pięknie zakomponowanym dziedzińcem, co zostanie naruszone przez dodanie tam kolejnego elementu. Jedynym sposobem, żeby tego ładu architektonicznego nie naruszyć, jest zlikwidowanie stojącego tam obecnie pomnika - który zarówno klasycystyczną formą jak i, pardonnez le mot, symboliczną treścią w to miejsce doskonale się wpisuje, ale co tam.

I tu dochodzimy wreszcie do interesującego ustalenia. Na dodatek wielce symbolicznego. Thorvaldsenowski pomnik Księcia Józefa nie miał szczęścia do tego miejsca, dla którego został oryginalnie zaprojektowany. Najpierw w ogóle nie spodobał się Polakom, bo nie był dość patriotyczny, a za bardzo symboliczny (pardonnez...), no bo co to za pomysł przedstawiać bohatera narodowego w stroju rzymskim? Niemniej prace nad jego powstaniem podjęto w roku 1832 i pod Pałacem postawić zamierzano. Tyle że w 1834 roku, na fali represji po powstaniu listopadowym, car Mikołaj I cofnął pozwolenie wydane przez swojego brata, Aleksandra I (którego Poniatowski był bezpośrednim wojennym przeciwnikiem!), na budowę pomnika. Na miejscu przeznaczonym pierwotnie dla księcia Józefa stanął wkrótce pomnik Iwana Paskiewicza, znienawidzonego namiestnika Królestwa Polskiego, w latach 1830/31 głównego odpowiedzialnego za stłumienie powstania, a następnie zasłużonego również w krwawej rozprawie z węgierską Wiosną Ludów.

Sam odlany już według projektu Thorvaldsena pomnik został zresztą Paskiewiczowi podarowany przez cara i to akurat jest zabawne, bo zapewne dzięki rzymskiemu kostiumowi zinterpretowano go w pewnym momencie jako posąg Stanisława Augusta Poniatowskiego, a nie jego bratanka, dzięki czemu ocalał przed przetopieniem. Po I wojnie wrócił wprawdzie do Polski, ale na swoim oryginalnym miejscu przeznaczenia przed Pałacem Namiestnikowskim nie stanął, a na dodatek w 1944 został wysadzony przez Niemców na mocy specjalnego rozkazu. (Warto dodać, że w okresie międzywojennym po kilku przymiarkach do innych miejsc stanął ostatecznie na Placu Saskim, przy pomniku Nieznanego Żołnierza, co skądinąd było - symbolicznie - całkiem ładne, bo idea - symbolicznych - grobów/pomników wszystkich uczestników wojen była francuska, a pomnik polskiego marszałka Francji odsłonił w 1923 francuski marszałek  Polski, Ferdynand Foch.) Stojący obecnie przed Pałacem Prezydenckim posąg to nowoczesna kopia oryginału, który zachował się w Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze i według którego wykonany został pomnik postawiony w Warszawie w roku 1832.

Nie jestem zatem przekonana, czy symboliczny wymiar przenoszenia czy też innej formy postponowania pomnika Księcia Józefa, nie mówiąc już o stawianiu na jego miejscu pomników innych osób, jest tym, w który chciałby się wpisać minister. Habent sua fata monumenta, miewa swoje dzieje również wymiar symboliczny.

I jeszcze jedno: z początku myślałam, że ingerencja w architekturę Krakowskiego Przedmieścia, które naprawdę nabrało w ostatnich latach blasku, oraz w strukturę Pałacu jest gorsza od opisywanych przeze mnie od jakiegoś czasu przykładów psucia gustów przez internet i promowane w nim przypadkowe pseudoartystyczne i pseudoliterackie twory. Nagle jednak doznałam olśnienia: nie jest. Pomniki bardzo łatwo burzyć lub przenosić, jak pokazuje choćby opisana historia, internetu natomiast naprawić się nie da.

Warszawa 10.12.2014

* Interesujący jest symboliczny wymiar tego sformułowania: "Polacy". Nie "ludzie", ale "Polacy". Znaczy, być może, że kto się nie gromadził, nie jest Polakiem. Albo jeśli jakiś obcokrajowiec przyszedł tam z odruchu serca i solidarności, w tych pierwszych dniach po katastrofie, kiedy zaistniała na moment złuda zgody narodowej, to był nieproszonym gościem...

 

niedziela, 14 lutego 2016
Ołówkiem! Ołówkiem!

Czasem przychodzi taki moment, kiedy notka sama się narzuca. Ma się już w szkicach kilka ważniejszych, subiektywnie ciekawszych, a coś wyzwala konieczność postukania w klawiaturę. Czymś takim było dla mnie właśnie teraz napisanie komentarza pod kolejnym zestawem zdjęć zapodanych mi przez poczytny i siłą rozpędu opiniotwórczy portal, który pomimo postępującego zjazdu w dół* pozostaje nadal głównym, który czytam jako informacyjny.

Portal ten od czasu do czasu klawiaturą swoich redaktorów, a może przysłowiowych już wręcz stażystów, zachłystuje się kolejnymi wytworami osób o mniejszym lub większym talencie artystycznym. Niedawno ku mojej zgrozie była to ładna Rosjanka rysująca ołówkiem (jeśli to jeszcze da się wyguglać, to zobaczcie koniecznie zachwyt autora nad tym, że ktoś rysuje ołówkiem!!!) portrety piłkarzy. Rysunki te (ołówkiem! ołówkiem!) określone były, jeśli mnie pamięć nie myli, jako "niesamowite".

Chciałabym teraz przybrać pozę Myśliciela Rodina i napisać, że spędziłam nad tym zjawiskiem długie godziny, aż napisałam komentarz, jaki tam napisałam. Nie pamiętam go w szczegółach, ale było o tym, że z dwuwymiarowych fotografii takie rysunki (także ołówkiem! ołówkiem! ... zaraz, w sumie ołówkiem to nawet w tym przypadku najłatwiej...) potrafi wykonać każdy, kogo natura nie obdarzyła kompletnym brakiem przełożenia oko-ręka. Sama w liceum będąc, wykonałam równie niesamowity rysunek (ołówkiem! ołówkiem!), przedstawiający, żeby było zabawniej, piłkarza. Pamiętam, że był reprezentantem Niemiec i w zasadzie tyle, bo od tamtych czasów moje zainteresowanie sportem zmalało o jakieś 99%, więc nawet nie będe usiłowała sobie przypomnieć, jak się nazywał. Nie bardzo też wiem, dlaczego go narysowałam (pozwolę sobie zauważyć, że ołówkiem, bo to takie ekscytujące i niesamowite), zwłaszcza że w kopercie z próbami rysunkowymi z tamtych czasów jest również katedra na oko w Reims, kilka smoków oraz zamków z okładek książek fantasy.

To był ten czas, kiedy przekonałam się, że odrysować z dwuwymiarowego modelu mogę w zasadzie cokolwiek, ale mam oczywiście problemy z modelem trójwymiarowym (martwe natury były zasadniczo granicą realnego sukcesu, choć raz, jak w ramach robienia różnych dziwnych rzeczy w życiu pobierałam nauki u koleżanki po ASP, zdołałam stworzyć autoportret mający jakieś cechy autoportretu), nie mówiąc już o rysowaniu z wyobraźni. Do dziś nie zapomnę koleżanki, z którą siedziałam w ławce, i która w ramach bazgrania w zeszycie rysowała od niechcenia  a to konie, a to hobbitów. (Dodam może na wszelki wypadek, że było to wiele lat przed filmami według Tolkiena, a ona rysowała ołówkiem. Czasem też długopisem, a wierzcie mi, że jest to technika znacznie mniej wdzięczna do tego typu rysunków. I jakichkolwiek innych - spróbujcie cieniować długopisem  - więc może gdyby Rosjanka imieniem Daria osiągała w piłkarskim portrecie długipisem to, co osiąga ołówkiem (!!!), byłabym w stanie wykrzesać z siebie nieco więcej entuzjazmu dla jej twórczości.)

Bodźcem do zamiany komentarzy na notkę okazał się jednak pokaz inny, w sumie znacznie lepszy. Zapewne właśnie dlatego - bo tego, co rysuje wspomniana Daria, nijak nie nazwałabym sztuką, ma to bowiem z nią mniej więcej tyle wspólnego co rysunki tych ludzików, co na całym świecie w ultraturystycznych miejscach produkują w pięć minut karykatury. Jedyna różnica jest taka, że oni to robią już całkowicie sztampowo i mechanicznie. A to, co mnie do notki popchnęło, technicznie jest znacznie lepsze.

Były to zdjęcia człowieka o pseudonimie (?) Guigurui, który na instagramie (? opiniotwórczy portal nie podaje niestety zbyt wielu konkretnych informacji) zasłynął zdjęciami kałuż.

Na początek, ponieważ lubię symetrie i harmonie, przytoczę ton, jakim wybór tych zdjęć został nam przedstawiony (tym razem jest to cytat, bo mam to pod ręką): "Są naprawdę niesamowite! I to w dodatku zwykłą KOMÓRKĄ." (Cytując typowe teksty prasowe: pisownia oryginału.)

Spuśćmy zasłonę miłosierdzia na nadużycia wobec przymiotnika "niesamowity" - w moim osobistym słowniku dotyczącym sztuki pasowałby on do twórczości, powiedzmy, Franza von Stucka, Paula Delvaux czy Maxa Ernsta (a już niekoniecznie Dalego, który surrealizm ulukrował), ale załóżmy - in dubio pro reo - że chodzi tu o potoczne zastosowanie tego przymiotnika. Może zresztą wynajdywaniem netowych "niesamowitości" (ołówkiem! komórką!) zajmuje się ten sam przysłowiowy stażysta, którego słownik w kontekście sztuki różni się od mojego w stopniu podobnym co nasze definicje sztuki.

A teraz zdjęcia. Są ładne. Są dobrze skomponowane i jest mi obojętne, czy autor łapie kadr od razu komórką (!!!), czy też przycina go w domu przed wrzuceniem na portal - liczy się efekt końcowy, a kadry są eleganckie, choć w większości nie jakoś porażająco oryginalne. Nie lubię barwnych efektów instagrama, nudzą mnie te przybrudzenia łączone z rozjaskrawieniami, że się tak wyrażę, ale to akurat moda. W dziejach sztuki bez trudu wskazałabym malarzy, których maniera kolorystyczna odpowiada mi bardziej lub mniej, więc tu spuszczę zasłonę de gustibus.

I właściwie to by było na tyle. Doklikałam się do końca dwudziestoczteroodłsonowego pokazu trochę z rozpędu, bo w jego połowie poczułam znużenie. Pewnie, może być Kanada, może być Londyn, może być wąska ulica i wysoka wieża, może być zabawa z perspektywą pt. duże dziecko na pierwszym planie i pozornie mały budynek na drugim. Zieeew. To akurat robią teraz wszyscy, kałuża wiele tu nie wnosi.

Brakło mi w tych zdjęciach czegokolwiek poza eleganckim, poprawnym kadrowaniem i powtarzanym w kółko pomysłem. Urozmaicenie? Raz kałuża jest rozmazana, a realny krajobraz bardzo ostry, a raz oba plany są ostre. (Przypomnijmy: Komórką! Zwykłą komórką! Zaraz zaraz, drogi stażysto, zaczynam się zastanawiać, czy wiesz, co znaczy "zwykła komórka", czy może jesteś i na to już za młody? Albowiem raczej nie jest to zwykła komórka, jaką uparcie posiada na przykład nadal moja Mama, wierna małym starym nokiom, które mają już jednakowoż aparaty, ale zapewne jednak jakiś smart-aj-fon wyposażony w aparat o parametrach nieustępujących kompaktom z co najmniej średniej półki.)

Ogólnie mam problem z fotografią jako sztuką, ale paradoksalnie ten pokaz pozwolił mi nieco lepiej zrozumieć, gdzie leży granica. W tych zdjęciach, formalnie poprawnych, technicznie bez zarzutu, operujących jakimś tam pomysłem kompozycyjnym, brakło mi tego wszystkiego, czym zachwyca się autor komentarza: "spojrzenia na świat z zupełnie innej strony", "magicznego równoległego świata, który tak naprawdę leży pod naszymi nogami". Szukałam na przykład tych choćby pięciu szczegółów, które różnią oba plany, a które wprowadzałyby jakiś niepokój albo zagadkę w te zdjęcia. Ale nie: w ogromnej większości dostajemy po prostu idealne odbicie. Czasem zdarzy się, że kadrowanie jest takie, że mamy w obu częściach cały obraz, a raz - w jednej jest obcięty. Często odbicie znajduje się na górze, a realny obraz na dole.

Napisałam już, że w liceum narysowałam piłkarza, prawda? Otóż problem w tym, że takich zdjęć (no dobrze, nie komórką!) też zrobiłam krocie. Odbić w kałużach, w fosie, w dowolnym innym zbiorniku wodnym. I nie tylko ja. Myślę, że jest to odruch, przed którym mało kto umie się powstrzymać, jeśli lubi robić zdjęcia. N na przykład robi świetne zdjęcia w kałużach, śmiem twierdzić, że często lepsze, niż promowany "artysta" komórkowy. W dodatku N robi te swoje zdjęcia aparacikami raczej z niższej półki kompaktów, poniżej tego, co zapewne ma w swojej komórce Guigurui, a co dowodzi starej prawdy, że bardziej liczy się fotograf, niż sprzęt.

Chciałam na koniec dać jakiś mądry wniosek dotyczący sensu sztuki. Ale napisałam już dużo, a czuję się nieco bezradna. Pozwolę sobie może zamiast tego zacytować kawałek własnego komentarza pod tamtym pokazem zdjęć:" Chyba nadszedł czas zadania ponownie wielkich pytań o to, czym jest sztuka i jakie są jej wyznaczniki i granice. O oryginalność, inwencję, trzymanie się prawideł i w ogóle sensowność ich istnienia. A może czy sztuka jeszcze w ogóle istnieje."

I dodam jeszcze jedno: przy wszystkich różnicach jest to podobne psucie oglądu sztuki jak opisywana przeze mnie ponad rok temu grafomania przekładowa. Różnica jest taka (przyznam, fundamentalna), że tłumacz-grafoman psuje opinię o oryginalnym poecie i nadal uważam, że to zbrodnia kulturalna, podczas gdy sam autor obrazków/fotografii jeszcze wiele nie psuje. Psuje dopiero ten, kto twórczość daleką od sztuki sztuką nazywa i ludowi do wierzenia, że to coś niezwykłego podaje. Szkoda społeczna - zatracanie umiejętności rozpoznawania tego, co wartościowe artystycznie - jest jednak podobna. (I tu już całkiem na marginesie dodam, że jeszcze znacznie większa szkoda jest, kiedy renomowane wydawnictwo wydaje ostateczny literacki chłam, co ma miejsce w moim mieście, ale to całkiem osobny temat.)

 Rzym w kałuży

 * Ostatnia wpadka była dość bolesna: w arcyciekawym wywiadzie z Marcinem Królem padły słowa o tym, że problemy współćzesnej ludzkości z myśleniem przejawiają się między innymi tym, że nikt już w mediach [elektronicznych] nie opublikuje dłuższego tekstu, nie przerywając go filmikami, linkami, zdjęciami. Tekst wywiadu był poszatkowany siedmioma filmikami, w najlepszym razie luźno związanymi z treścią rozmowy...

PS. Dzięki własnemu profilowi na portalu dotarłam do Darii, ale ostrzegam, że oglądacie na własną odpowiedzialność. Kałuże tutaj.

Natomiast ponieważ też robię sobie na boku projekty fotograficzne, ilustrujące kilka moich fascynacji, to pozwalam sobie tu wkleić do nich link. Ponieważ nie są na instagramie ani innym poczytnym portalu, to pozostają sobie niezauważone, tematyka pewnie nie jest "niesamowita", a środki techniczne takie zwyczajne, żadne tam ołówki czy komórki... (Ołówkiem, nawiasem mówiac, wykonałam ostatnio przerysy do książki, którą właśnie wydaję, ale też pewnie nie zyska to uznania i etykiety niesamowitości, bo książka niskonakładowa.)

 

niedziela, 13 grudnia 2015
Dwieście lat temu

Kiedy po zakończeniu Kongresu Wiedeńskiego, Waterloo i odpłynięciu HMS Northumberland ku wodom południowego Atlantyku Ludwik XVIII wraz z rodziną powrócił (ponownie) do Paryża, przyszedł czas rozliczeń z przeszłością. Stary i schorowany król zajął się głównie wymazywaniem cesarskiej obecności z pałacowych dekoracji, przemalowując napoleońskie pszczoły na burbońskie lilie, ale temu jakże niewinnemu zajęciu towarzyszyły poważniejsze rozprawy. Dokonywane w lipcu pogromy republikanów i byłych napoleońskich żołnierzy, w szczególności oddziałów bliskowschodnich mameluków, zapoczątkowały tzw. biały terror. Ofiarami rojalistycznego motłochu stali się też bohaterowie: 2 sierpnia 1815 w Awinionie zamordowany przez prowokatorów został marszałek Guillaume Brune, 15 sierpnia  w Tuluzie w podobnych okolicznościach zginął generał Jean-Pierre Ramel.  W efekcie sierpniowe wybory wyłoniły ultarojalistyczną izbę deputowanych – dekretowana jeszcze w1795 roku tajność wyborów nie działała zbyt dobrze w praktyce aż do końca XIX w., toteż nawet cenzusowi wyborcy mogli czuć się przerażeni represjami wobec opozycji i potulnie głosować za tymi, którzy i tak w praktyce przejęli władzę.

Nowo wybraną izbę nawet Ludwik XVIII miał określać jako bardziej rojalistyczną od samego króla, stanowiła ona natomiast polityczne zaplecze jego brata, hrabiego d’Artois, przyszłego Karola X, w czasach przedrewolucyjnych znanego z delikatnie mówiąc rozwiązłego trybu życia, mówiąc zaś dosadniej: z zamiłowania do orgii, w tym organizowanych np. w kryptach, w których składano kości z paryskich cmentarzy. Kilka lat później już jako król Karol X wsławił się natomiast np. wprowadzeniem kary śmierci za świętokradztwo. Póki co jednak był tylko następcą tronu (Ludwik XVIII, prawdopodobnie z powodu impotencji potomstwa nie posiadał), ale za to stanowiący jego zaplecze polityczne radykałowie mogli działać otwarcie, wydawać mające moc prawną wyroki, mianować swoich ludzi na stanowiska. Rozliczenie dotyczyło głównie osób aktywnych za Cesarstwa, niemniej sięgnęło również Rewolucji – proskrypcją objęto wszystkich żyjących jeszcze członków Konwentu Narodowego, którzy  w 1793 głosowali za egzekucją Ludwika XVI. W efekcie zwolniono ok. 70 tysięcy urzędników, przed sądem postawiono kilka tysięcy osób, z których wiele skazano na więzienie lub wygnanie. Francję musiał opuścić między innymi prawnik Jean-Jacques-Régis de Cambacérès, główny twórca Kodeksu Napoleona, czy wybitny matematyk i inżynier Lazare Carnot, ojciec twórcy podstaw termodynamiki, Sadiego Carnota. Malarz Jacques-Louis David udał się na wygnanie dobrowolnie.

Czystka nie ominęła też armii, która w dużej mierze została rozwiązana, a wyżsi oficerowie zwolnieni lub postawieni przed sądem. Nie tylko motłoch, ale i oficjalne czynniki nie oszczędzały bohaterów. 19 sierpnia w podparyskiej wówczas Grenelle rozstrzelany został Charles Angélique François Huchet de la Bédoyère, generał, który jako ostatni opuścił pole bitwy pod Waterloo, osłaniając wycofującą się armię. 7 grudnia ten sam los spotkał „najwaleczniejszego z walecznych”, marszałka Michela Neya. W lipcu 1816 po prawie roku ukrywania się, aresztowany i rozstrzelany został generał Régis Barthélemy Mouton-Duvernet. Nie próżnowała także burbońska Restauracja w Italii, po części podżegana przez francuskich kuzynów: 13 października w dalekim kalabryjskim Pizzo natychmiast po zakończeniu pokazowego procesu, w którym wyrok zapadł parę dni wcześniej w królewskim pałacu (powołany naprędce „sąd” otrzymał dokładną instrukcję dotyczącą zarówno wyroku jak i jego wykonania), rozstrzelano najwybitniejszego kawalerzystę epoki, szwagra Napoleona, króla Neapolu i marszałka Francji, Joachima Murata. W przypadku Murata i Neya nowa władza miała nawet na podorędziu argumenty prawno-polityczne – obaj dowódcy w latach 1814-15 zmieniali lojalności, można ich zatem było sądzić jako zdrajców. Decydujące dla tych dwóch wyroków wydaje się jednak co innego: obaj byli marszałkami z awansu społecznego – Murat był synem gaskońskiego oberżysty, Ney synem bednarza z francuskiej wówczas Saary, Mouton-Duvernet synem pomniejszego kupca z Lyonu. Podobnie w przypadku Cambacérèsa przyjaźń i zaufanie Napoleona niewątpliwie było główną przyczyną skazania na wygnanie, ale znany powszechnie homoseksualizm byłego szambelana dworu zapewne też się do niechęci nowej władzy przyczynił.

Biały terror, który na sztandarach miał między innymi ultrakatolicyzm, i który wspierał ideę, że Burbonom władza należy się z woli bożej, boskiego nadania i sprawiedliwości historycznej, rzadko kierował się oficjalnymi wskazaniami religii, w której obronie stawał przeciwko rewolucyjno-cesarskim ateuszom. Jaskrawym przykładem może być np. traktowanie ciał zabitych – zarówno w ulicznych zamieszkach jak i w majestacie prawa. Wspomnianym wyżej bohaterom wcześniejszych wojen nierzadko odmawiano praw do cywilizowanego pogrzebu czy wręcz bezczeszczono publicznie i z przyzwoleniem władz zwłoki, a ich pomniki, nagrobki czy cenotafy zaczęły powstawać dopiero po rewolucji lipcowej 1830 roku.

Narastające już w końcu 1815 roku antyburbońskie nastroje zmusiły Ludwika XVIII do zliberalizowania rządów, ale kiedy w 1824 tron objął jego brat, represje znów przybrały na sile, a prawa chroniące i faworyzujące głównie arystokrację i kościół zaczęły się mnożyć. Zmian zapoczątkowanych w 1789 roku nie dało się jednak zatrzymać i w roku 1830 rewolucja lipcowa zmiotła ostatecznie główną linię Burbonów z francuskiego tronu. Dynastia, która rządy zaczęła od niemalże rewolucyjnych haseł Henryka IV o kurze w garnku każdego Francuza, upadła z powodu niezrozumienia procesów historycznych zapoczątkowanych przez rewolucję.

Delacroix, Wolność wiodąca lud na barykady

PS. Wpis niniejszy jest rozwinięciem historycznego tła felietonu poświęconego obrazowi Jeana-Léona Gérôme'a "7 grudnia, 9 rano", który ukaże się w 4 numerze czasopisma Parabellum.

 

niedziela, 24 maja 2015
Razem? Na razie beze mnie

Między pierwszą i drugą turą wyborów nagle zaczęły jak grzyby po deszczu wyrastać nowe partie. Teoretycznie towarzysko, a w sumie pewnie i programowo powinno być mi najbliżej do tworu pod nazwą "Razem", który jest chyba najliczniejszy. Niestety, partia "Razem" na wstępie straciła mój kredyt zaufania. Dlaczego? Ano dlatego, że moim skromnym zdaniem pierwszym posunięciem zaprzeczyła swojej nazwie. Jak dla mnie taka szumna, choć pozornie skromna nazwa powinna być wyrazem gotowości do przezwyciężania podziałów. Tymczasem pierwszym, co dość demonstracyjnie zrobiła partia "Razem", było niepoparcie Bronisława Komorowskiego w drugiej turze wyborów - nie dla poparcia konkretnego kandydata, co dla sprzeciwu wobec wartości reprezentowanych przez jego przeciwnika. Wartości, które powinny być ludziom zakładającym "Razem" całkowicie obce.

A jednak w grupie, która mogła być języczkiem u wagi, pozwalającym pozostać w status quo może wielu nieodpowiadającym (mnie też wcale nie zachwycającym), przeważyło utopijne poczucie, że wszelka zmiana jest dobra. Na dodatek zwyciężyło zwiększanie podziałów. Zamiast szukać porozumienia, "Razem" dało wyraz przekonaniu, że należy społeczeństwo jeszcze bardziej dzielić. Może zatem raczej powinnam powiedzieć, że to było pierwsze, czego ta nowa partia nie zrobiła: nie zachęciła do zgody ponad podziałami, zamiast tego pokazała, że ważniejsza jest dla niej odrębność i budowanie na niej tożsamości. Tylko że to jest ułuda i mrzonka, jak się okazało, szkodliwa, ponieważ Polski nie stać na kolejną terapię szokową dla społeczeństwa, na przypominanie tym, którzy dziś do wyborów nie poszli, jak było przez pięć lat nie tak znów dawno temu.

Oczywiście każdy ma prawo do własnych wyborów. Ale dla mnie ta postawa to sygnał, że za "Razem" stoją ludzie, którzy chcą osobno. Którzy nie będą w stanie zawiązać w parlamencie koalicji z innymi ugrupowaniami, a - z całym szacunkiem - na większość pozwalającą sformować rząd partyjny nie mogą liczyć. Wybory prezydenckie jasno to pokazały. Zawsze będzie po skrajnie prawej stronie przeciwnik wystarczająco silny, żeby nikt od umiarkowanej prawicy przez centrum po lewicę nie miał szans na rząd większościowy.

W moim mniemaniu "Razem" skompromitowało się na wstępie, nie nawołując do wspólnego frontu przeciwko powrotowi polityki historycznej i przeciwko skrajnemu populizmowi obietnic wyborczych. To źle wróży na przyszłość.

Mądry polityk wie, że jeśli wygra, będzie rządził nie tylko swoimi wyborcami i swoimi zwolennikami, ale całym narodem. A ten nigdy nie będzie jednolity, zawsze będą w nim radykałowie wszelkiej maści, zawsze będzie w nim opozycja. Polityka jest sztuką kompromisów. "Razem" na razie zaprezentowało się jak radykalni jakobini, dla których wszystko, co nie takie jak oni, jest odstępstwem od ideałów rewolucji. Tylko że tak nie da się rządzić dużym narodem. Nie chcę być złym prorokiem, ale oby jak każdy radykalny ruch, "Razem" nie skończyło jako tuzin osobnych frakcji, zwalczających się wzajemnie. Na razie wśród działaczy obserwuję godny podziwu i bardzo młodzieńczy zapał oraz idealizm. Nie przełożył się on jednak już raz, po zaledwie kilku dniach istnienia partii, na polityczny pragmatyzm. Ba, de facto ludzie, którzy podobnie jak ja są za legalizacją związków partnerskich wszelkich kombinacji płci, laickością państwa, tolerancją religijną, wolnością słowa i wolnością obyczajową, naukowym oglądem świata, pośrednio wybrali prezydenta, który otwarcie wszystkim tym wartościom zaprzecza.

No więc ja jednak wolę pragmatyków od idealistów.

J.L. David, Przysięga w sali do gry w piłkę

PS. Świadomie pominęłam kwestie programowe. Nie poprę całym sercem żadnej partii, która w swój program nie wpisze zasadniczego zwiększenia nakładów na naukę. A że żadna tego zapewne nie zrobi, to żadnej nie poprę. Jeśli bowiem zacznę godziwie zarabiać, to będzie mi dość obojętne, czy podatki są o procent wyższe czy niższe. Naprawdę.

 

 

 

 

niedziela, 15 marca 2015
Idy marcowe

Zrobię sobie małą reklamę kosztem Gajusza Juliusza Cezara, który 2059 lat temu został zamordowany pod posągiem swojego dawnego przyjaciela, sojusznika, a potem rywala politycznego, Gnejusza Pompejusza, w tzw. Opera Pompeii, gdzie na czas remontu kurii znajdującej się na Forum Romanum obradował senat rzymski.

W 1911 roku Konstantinos Kawafis napisał o tym piękny wiersz. "Mój" Kawafis, w sensie tłumaczeń, zbliża się do druku wielkimi krokami, więc pozwalam sobie taką kolejną małą zapowiedź.

Konstantinos Kawafis

IDY MARCOWE

Strzeż się wspaniałych zaszczytów, o duszo,
a jeśli własnych ambicji nie zdołasz
pohamować, podążaj za nimi z wahaniem
i ostrożnością. Im wyżej się wspinasz,
tym więcej pytań; trzeba być przezornym.

A gdy dosięgniesz szczytu, zostaniesz Cezarem,
otrzymasz atrybuty sławnego człowieka,
zwróć szczególną uwagę, gdy wychodzisz z domu,
ty, znakomity władca ze swoim orszakiem,
czy przez przypadek nie próbuje z tłumu
jakiś Artemidoros przekazać ci listu,
mówiąc nagląco „Przeczytaj natychmiast,
to bardzo ważne sprawy, które cię dotyczą.”
Pamiętaj się zatrzymać; pamiętaj odłożyć
obowiązki, przemowy; pamiętaj odsunąć
wszystkich, którzy w ukłonach się z tobą witają
(spotkasz się z nimi później); niech poczeka nawet
sam Senat; ty pamiętaj zapoznać się szybko
z poważnym listem Artemidorosa.

1911

(przekład Agnieszka Fulińska)

Jean Leon Gerome - Śmierć Cezara

 

 

niedziela, 08 marca 2015
Przeciw ikonoklazmom

Kiedyś posągi Buddy, teraz Niniwa i Hatra. Patrzymy na to bezradnie - bo jak pozbyć się na dobre fanatyków, którzy chcieliby zniszczyć wszystko, co nie pasuje do ich ciasnego oglądu świata i na ten świat pomysłu? Jak zlikwidować sprawnie działający mechanizm polityczny, oparty na słabości ludzkiej, na potrzebie jasnych celów i poczucia ważności (jakże złudnego...)?

Choć powinnam zacząć inaczej: kiedyś posągi i świątynie pogańskie... Na przełomie IV/V w. n.e., po edykcie Teodozjusza I zakazującym kultów pogańskich w cesarstwie rzymskim i nakazującym niszczenie wszelkich materialnych przejawów takich kultów przez spory kawał Europy przetoczyła się fala ikonoklazmu i wandalizmu (przepraszam lud Wandalów za to nadużycie językowe) na skalę niespotykaną nigdy wcześniej i nigdy później. Być może do dziś. To wtedy utraciliśmy na wieki najwspanialsze zabytki kultury greckiej i rzymskiej, to wtedy masowo burzono budynki i przetapiano brązowe posągi, a marmurowe rozbijano. Nie różniło się to niczym - za wyjątkiem technologii - od tego, co dziś robi Państwo Islamskie. Na szczęście w nowym ładzie znalazło się dość ludzi wychowanych na tej klasycznej kulturze, żeby w końcu zahamować szaleństwo, a potem powolutku zacząć odbudowywać i przebudowywać dziedzictwo.

Burzyć jest łatwiej niż budować - przekonują się o tym wszystkie rewolucje - dlatego Państwo Islamskie nigdy nic nie stworzy, bo nie ma takiej potrzeby ani takich "dysydentów", jakich posiadała poklasyczna Europa. Gdyby opanowało świat i zniszczyło wszystkie ślady nieprawomyślnych kultur, szybko znalazłoby w swoim łonie nie dość radykalnych, nie dość fanatycznych i w końcu mogłoby istotnie urzeczywistnić stary scenariusz nie tylko science-fiiction o ostatnim człowieku na ziemi (zob. obrazek pod tekstem).

Ktoś kiedyś zbudował Niniwę, ktoś kiedyś zbudował Hatrę, potem, po wielu latach, ktoś inny te miasta odkrył, odkopał z piasku, zrekonstruował na tyle, na ile się dało. Wszystkie te czynności trwały lata, kosztowały wiele wysiłku budowniczych, a potem naukowców i robotników. Żeby je zburzyć, wystarczył jeden dzień, kilka buldożerów.

Oczywiście miasta powstają i upadają, tak samo jak pojedyncze budynki, burzone, by na ich miejscu postawić nowe - zazwyczaj wedle aktualnego stanu technologii funkcjonalniejsze, praktyczniejsze, wygodniejsze, czasem nawet ładniejsze. Myślę, że zawsze towarzyszy temu nostalgia: do dziś na forach można poczytać utyskiwania na Hausmanna, który zburzył średniowieczny Paryż (w którym nie dało się mieszkać), w Polsce znajdują się obrońcy niemal każdego budynku z czasów komuny, choćby nie wiem jak brzydkiego (bo nie tylko, że socrealizm czy neomodernizm lat '70 to w końcu też kierunki w architekturze, ale często także sentyment: to tu "zawsze" było). Hausmann jednak w swojej przebudowie uwzględnił stare budowle o dużej wartości architektonicznej czy artystycznej, a peerelowskiej architektury, która ma znaczenie historyczne też zazwyczaj się nie rusza (w kilku przypadkach, o ile wiem, społeczne protesty powstrzymały rozbiórkę).

Dziwnym trafem najrzadziej można usłyszeć głosy krytyczne wobec przebudowy Kapitolu/Campidoglio przez Michała Anioła, który zniszczył bezpowrotnie to, co na wzgórzu zostało z zabytków rzymskich, a dla pozyskania budulca rozebrał część Forum Romanum... Może dlatego, że wielkim artystą był, może dlatego, że to dość dawno (a dotyczy zabytków jeszcze dawniejszych), żeby ktoś się tym na serio przejął? Nie wiem, pozostawiam kwestię otwartą. Przypomnę tylko, że w szkole wmawiają nam, jak to renesans bałwochwalczo niemal czcił starożytność. Ot, jedno ze szkolnych uproszczeń.

No więc miasta się zmieniają, krajobraz cywilizacyjny się zmienia i nie ma w tym nic strasznego - tak zawsze było i tak zawsze będzie. Tylko że większość ludzkości nauczyła się na przestrzeni dziejów dbać o dziedzictwo kulturowe, nawet jeśli to dbanie bywało niekiedy kulawe. I jeśli coś burzymy, to (zazwyczaj) po to, żeby na tego miejscu powstało coś nowego. Problem zaczyna się, gdy burzy się tylko po to, żeby zburzyć.

Nie znaczy to, że my, niby dzieci oświecenia, wyrośliśmy całkiem z ideologicznie motywowanego ikonoklazmu: jeszcze ćwierć wieku temu, w czasie twz. transformacji, zburzono w Polsce (i nie tylko, bo proces dotyczył całego bloku wschodniego) mnóstwo pomników, część z nich niszcząc bezpowrotnie. Uważam, że to był błąd, przed tym należało się strzec, do tego nie należało dopuścić. Trzeba było tych wszystkich Dzierżyńskich, Leninow i Koniewów fachowo zdjąć z pomników i wstawić do muzeów, gdzie ich miejsce. Bo dzieł sztuki, choćby były słabe, zideologizowane albo jedno i drugie na raz, nie należy niszczyć dla niszczenia, po prostu. Tak jak nie należy palić książek. Żadnych. Choćby ich treść bardzo nas bolała. Nic, ale to nic nie powinno usprawiedliwiać niszczenia dóbr kultury, które należą do całej ludzkości.

Jak je chronić? - to powinno stać się teraz jednym z podstawowych pytań, bo najwyraźniej istniejące światłe prawa nie wystarczają. Moim skromnym zdaniem najbardziej skompromitowało się prawo nakazujące pozostawiać wszelkie znaleziska w kraju ich znalezienia - zwłaszcza że w przypadku starożytności związek jest w ogromnej większości przypadków europejsko-bliskowschodnich wyłącznie terytorialny, podczas gdy ludność zamieszkująca owe tereny ma niewiele wspólnego etnicznie i kulturowo z ludnością z czasów cywilizacji klasycznych. Czy zatem z racji tego, że ktoś kiedyś tam zmigrował, to on ma być depozytariuszem dóbr, które należą także do ludzi mieszkających na najdalszym krańcu Europy jako nasze wspólne dziedzictwo? Może należy to prawo przemyśleć. Ale to osobne zagadnienie.

Robespierre exécutant le bourreau

Robespierre ścina głowę katu po tym jak zgilotynował wszystkich Francuzów
(karykatura z okresu Wielkiego Terroru, 1793/93)

PS. A jeśli ktoś chce na odmianę przeczytać w dzień kobiet o niezwykłej kobiecie sprzed dwustu lat, zapraszam tutaj.

 

niedziela, 22 lutego 2015
Autoreklama

Dałam się skusić portalowi historia.org.pl na założenie tam bloga o tematyce okołohistorycznej. Z kilku powodów - po pierwsze w blogowaniu najbardziej lubię zakładanie nowych blogów (okej, to taka mała autozłośliwość oparta na doświadczeniu i uwagach znajomych), po drugie, już bardziej poważnie, uznałam, że warto tam wprowadzać wraz z nielicznymi innymi blogerami tematykę inną niż historia najnowsza lub w najlepszym razie dwudziestowieczna. Po trzecie uznałam, że można poeksperymentować na odmianę z blogosferą tematyczną, bo robienie niszowych blogów w ogólnej średnio chyba wypala.

W każdym razie dałam się skusić i zrobić crossover między istniejącymi już blogami, których formuła okazała się nieco zbyt wąska (co nie znaczy, że zamierzam je całkiem ubić - raczej zmodyfikować, w końcu może się okazać, że są jeszcze do czegoś przydatne, a internet jest pojemny i nie zdechnie od ich obecności). Czyli trochę historii, więcej sztuki i kultury.

A że ostatnio z N odnowiłyśmy znajomość z musicalowym Phantom of the Opera, a zwłaszcza z filmem Joela Schumachera z 2004 roku, napisała mi się notka o szczegółach tego filmu, którą równie dobrze mogłabym była opublikować tu, w związku z czym pozwalam ją sobie tu podlinkować i zareklamować:

Kod Upiora w Operze

Kostium

sobota, 17 stycznia 2015
I górnicy, i...

Pochodzę z historycznej (tak dziewiętnastowiecznie historycznej, ale niech będzie) Galicji zachodniej. Część mojej rodziny mieszkała jednak czasowo lub na stałe na Górnym Śląsku albo jego pograniczu. Byli wśród nich także ludzie związani z górnictwem - głównie jako sztygarzy i inżynierowie, ale jednak w kopalniach. Wujek mojego Taty miał w Żywcu piękny pogrzeb z orkiestrą górniczą - byłam mała i zachwycały mnie czarne mundury i pióropusze. Ale od dziecka miałam w naturalny sposób ustalone dwa pojęcia o górnictwie: 1) że jest to ciężka praca, zwłaszcza jak się nie jest inżynierem; 2) że na poziomie polskim jest to "sektor", jak się dziś mówi, gwarantujący znacznie wyższy standard życia od przeciętnego, nawet jeśli nie należy się do partii. Bo wujkowie mieli domy jednorodzinne a nie ciasne mieszkania i żadnych kłopotów z kupnem samochodu, a kuzyni zagraniczne narty i różne takie. Tak było za PRL.

Potem jakoś te rodzinne śląskie powiązania osłabły - życie przyspieszyło, dużo się pozmieniało. Ostatnio zdałam sobie sprawę z tego, że przez te lata w mojej głowie pojawił się zupełnie inny obraz górnika: pieniacza, który zawsze siłą wywalczy swoje.

Bardzo mnie ciekawi, co wspomniany wujek mojego taty - na logikę sztygar zapewne jeszcze przedwojenny - miałby do powiedzenia o tych górnikach, którzy terroryzują Sejm i kosztem reszty społeczeństwa fundują sobie przywileje, o których innym "sektorom" publicznym i budżetowym nawet się nie marzy.

Tak, nie zapomniałam, że praca górnika jest ciężka. Ale, drodzy górnicy, nie myślcie, że inni nie pracują. Że nie mają potrzeb, ambicji i aspiracji. Oczyma duszy widzę już, że po to, żebyście mieli te swoje czternastki, deputaty, gwarancje pracy i co tam jeszcze do tych przywilejów należy, "trzeba będzie", jak zwykle, obciąć budżet nauki, kultury - bo to przecież najmniej ważne dziedziny życia społecznego, prawda? Siedząc za biurkami, usiłując rozdzielić 24 godziny między własną pracę naukową, poprawianie zadań studenckich, obowiązki administracyjne, koszmarną biurokrację systemu finansowania nauki (z coraz mniejszą szansą na sukces, ponieważ mnóstwo pieniędzy pójdzie na spełnienie waszych żądań) i chałtury, żeby mieć z czego żyć i te aspiracje jakoś realizować (bo taka ja na przykład mam chwilowo ok. 1500 zł stałego dochodu miesięcznie), my też musimy spać i jeść. I chcielibyśmy czegoś więcej ponad tę egzystencję. Dlatego nie jestem w stanie się z wami solidaryzować. Nie mogę, bo wy zatraciliście poczucie solidarności społecznej całkowicie.

Podobnie zapewne mogą napisać przedstawiciele innych grup społecznych, których poziom życia uzależniony jest od budżetu państwa. Grup, które nie zastrajkują, bo uważają to za niemoralne, nieprzyzwoite, nieeleganckie.

Tak, pamiętam, że praca górnika jest ciężka. I uważam, że powinna być dobrze płatna. Uważam jednak również, że nieprzyzwoitością jest żądać niebotycznych przywilejów w kraju, w którym tyle grup jest skandalicznie niedofinansowanych.

Miejcie więc te swoje przywileje, ale pamiętajcie, że uzyskaliście je kosztem krzywdy innych.

Biblioteka

1 , 2 , 3 , 4 , 5 ... 23
Zakładki:
...
Blogi (i foto) moje
Blogroll
Miejsca w necie
Ulubione - artystycznie
Ulubione - filmowo
Ulubione - literacko
Ulubione - muzycznie
Ulubione - naukowo
Ulubione - przyrodniczo
Ulubione - zabawnie
Z tego bloga czyli moje ulubione lub najpopularniejsze notki
Tagi
       

       Copyright